سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 293

تعبیر استفاده می شود که هریک از دو دلیل را مستقلا ملاحظه کرده اند، دلیل ناسخ دلالت نمی کند بر بقاء جواز، دلیل منسوخ هم دلالت نمی کند بر بقاء جواز، در حالی که در مقام اثبات بحث نباید به این صورت مطرح بشود، بلکه باید به این صورت باشد که آیا جمع بین دلیلین و ضمیمه کردن دلیل ناسخ به دلیل منسوخ، اقتضای بقاء جواز را می کند یا اقتضای بقاء جواز را نمی کند؟ و الاّ کسی نمی تواند توهم کند که دلیل منسوخ به تنهایی دلالت بر بقاء جواز بکند، یا دلیل ناسخ به تنهایی دلالت بر بقاء جواز بکند. بحث در مقام اثبات به این صورت است که آیا«ملاحظه کلا الدلیلین و الجمع بین الدلیلین» بقاء جواز را اقتضا می کند یا اقتضا نمی کند؟ در حقیقت دلیل ناسخ و دلیل منسوخ را باید روی هم رفته حساب بکنیم، و ببینیم که مجموع دلیلین مقتضی جواز هست یا مقتضی جواز نیست؟ نه هریک از دو دلیل را به تنهایی.

لذا در رابطۀ با این محل نزاع در مقام اثبات ربما یقال که جمع بین دلیلین اقتضای بقاء جواز می کند، بلکه بالاتر؛ اقتضای بقاء رجحان به معنای استحباب را می کند برای اینکه ما نحن فیه مثل آن جایی است که در یک مورد و در یک موضوع، دو روایت داشته باشیم، یک روایت می گوید: مثلا «صلّ صلاه الجمعه» ظاهرش وجوب نماز جمعه است، دلیل دوم می گوید: «لا تجب صلاه الجمعه» که وجوب نماز جمعه را نفی می کند. اگر ما در مسألۀ نماز جمعه مواجه با چنین دو دلیلی شدیم که یک دلیل ظهور در وجوب دارد، یک دلیل از نماز جمعه نفی وجوب می کند این جا معروف این است که ما بین دو دلیل جمع می کنیم و می گوییم: «لا تجب صلاه الجمعه» این مثلا قرینه می شود بر اینکه این«صل صلاه الجمعه» با اینکه ظاهرش وجوب است، لکن این ظاهر اراده نشده است، وجوب در کار نیست و هیئت«إفعل» دلالت بر وجوب نمی کند. وقتی که واجب نشد، چه چیزی جای وجوب را پر می کند؟ دیگر از استحباب پایین تر نمی توانیم قائل بشویم، برای اینکه آن دلیلی که دلالت بر وجوب می کرد، در حقیقت، هم دلالت بر جواز داشت، هم دلالت بر رجحان داشت، هم دلالت بر وجوب داشت. ما به واسطه دلیل«لا تجب صلاه الجمعه» در دلالت بر وجوبش تصرف می کنیم، و در حقیقت حمل بر خلاف ظاهر می کنیم، اما دو دلالت دیگر که یکی اصل الجواز و یکی رجحان این شیء است، به قوت خودش باقی است. پس همانطوری که در«صل صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه» جمع بین دلیلین اقتضا می کند که از وجوب رفع ید کنیم، اما جواز و استحباب را حکم به ثبوت کنیم، در ما نحن فیه هم مسأله همینطور است، دلیلی دلالت بر وجوب شیء می کرده است، و این شیء مدتها واجب بوده است حقیقتا، بعد دلیل ناسخی آمده است، وجوب این شیء را نسخ کرده است و رفع کرده، که ما دو دلیل را کنار هم می گذاریم و می خواهیم بین الدلیلین جمع بکنیم. جمع