سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 294

بین«صل صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه»، اینجا مطرح می شود؛ یعنی جمع بین دلیل ناسخ و دلیل منسوخ اقتضا می کند که نه تنها جواز باقی بماند، بلکه علاوۀ بر جواز، رجحان هم باقی می ماند؛ یعنی این شیء منسوخ الوجوب از زمان نسخ، دیگر محکوم به استحقاق است، محکوم به رجحان الفعل است، مثل آن دو دلیل.

مقایسۀ مقام با جمع بین دلیلین متنافیین

در نتیجه؛ بحث ما این است که آیا مقایسۀ ما نحن فیه با مسألۀ«صلّ صلاه الجمعه» درست است یا ناتمام است؟ البته فرق موردی آنها که روشن است. در«صل صلاه الجمعه و لا تجب» مفاد دلیلین و اختلاف دلیلین در اصل حکم نماز جمعه است، اما در ما نحن فیه این شیء قبل از آمدن دلیل ناسخ حتما واجب بوده و وجوبش مورد تردید نیست، منتها دلیل ناسخ می گوید: تا به حال واجب بوده است، از این به بعد«لا یکون واجبا»، در حقیقت دلیل ناسخ در استمرار حکم وجوب دخالت می کند و در تداوم حکم وجوب دخالت می کند، نه اینکه دلیل ناسخ بگوید: «هذا الشیء» از اول واجب نبوده، از اول محکوم به وجوب نبوده است. معنای نسخ این نیست، می خواهد بگوید: این حکم قبلی«کان له امد و له مده» مدتش تمام شده است، از این به بعد دیگر آن حکم نیست، از این به بعد، دیگر وجوبی مطرح نیست. پس خیال نکنید که ما نحن فیه عین آن مسألۀ«صل صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه» است، بلکه می خواهند ما نحن فیه را به آن جا تنظیر بکنند. باید ببینیم که این مقایسه و تشبیه تمام است یا نه؟

می گوییم: اما در ما نحن فیه با توجه به آن مطلبی که عرض کردیم، از استحاله اش گذشتیم، لکن از اصل مطلب نمی توانیم صرف نظر کنیم. اصل مطلب این است که وجوب، امر مرکبی نیست، وجوب امر بسیطی است، همانطوری که خود مرحوم آخوند هم مکرر ذکر می کنند، در معنی وجوب و حقیقت وجوب، ترکّب مطرح نیست، بلکه وجوب امر بسیطی است، منتها اگر یک شیئی واجب شد، در کنار وجوب این شیء، اگر از ما بپرسند که آیا این نماز جایز است؟ اتیان و ارتکابش جواز دارد؟ ما جواب می دهیم از کجا این جواز را استفاده کردیم؟ نه از این طریق که جواز در ماهیت وجوب دخالت دارد، نه از باب اینکه جواز جنس برای وجوب است، بلکه از این باب که اگر یک شیئی واجب شد، وجوب یک شیء به دلالت التزامیه - که دلالت التزامیه واقعش دلالت عقلیه است - دلالت بر جواز می کند، اما دلالتش بر جواز در عرض دلالت بر وجوب نیست، بلکه به تبع دلالت بر وجوب است. دلالت التزامیه همیشه دلالت تبعیه است، دلالت فرعیه است، برای اینکه ملزوم