سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 295

می خواهد دلالت بر لازم داشته باشد، اول دلالت بر ملزوم مطرح است، و به تبع دلالت بر ملزوم، دلالت بر لازم مطرح است، لذا در دلالت التزامیه، مسألۀ تبعیت و طولیت مطرح است، به خلاف دلالت حتی تضمن که یک چنین خصوصیتی در آن وجود ندارد، اما در دلالت التزامیه این خصوصیت هست.

انتفای دلالت فرعیه با انتفای اصل وجوب

در جمیع دلالتهای تبعی، دلالت بر تابع، فرع دلالت بر اصل است، فرع ثبوت اصل است. اگر شما ریشه را از بین بردید، اگر اصل را زدید و قطع کردید دیگر چه معنایی دارد که فرع باقی بماند؟ لذا در ما نحن فیه بعد از آنکه وجوب نسخ شد، دیگر از چه راهی ولو استحالۀ ثبوتیه را هم قائل نباشیم لکن از نظر دلالت، چه چیزی الان دلالت می کند بر اینکه این شیء جایز است تا چه برسد به رجحان که بالاتر از اصل جواز است؟ الان که وجوب رفت و به واسطه دلیل ناسخ، آن دلالت اصلیه منتفی شد، دلالت فرعیه هم به طریق أولی از بین رفته است. قبلا تشبیه کردم گفتم: مثل مسألۀ وجوب مقدمه است که تا زمانی که دلیل دلالت بر وجوب ذی المقدمه می کند شما به دلالت التزامیه بنا بر ثبوت ملازمه، وجوب مقدمه را هم می توانید مدلول دلیل به دلالت التزامیه قرار بدهید، اما اگر دلیلی که دلالت بر وجوب ذی المقدمه می کند، کنار رفت، دیگر وجوبی برای ذی المقدمه نبود دیگر نمی توانیم بگوییم: مقدمه رجحانش باقی می ماند. خود دلیل دلالت بر بقای رجحان نمی کند، به استحاله اش کاری نداریم. از نظر مقام دلالت، کجای دلیل دلالت بر این معنا می کند؟ دلیل می گفت:

«هذا الشیء واجب» و به دلالت التزامیه شما جواز و حتی رجحان را استفاده می کردید، اما وقتی که دلیل ناسخ آمد اصل وجوب را برداشت، دلیل اصل کنار رفت، دیگر چه جایی برای دلالت التزامیه باقی می ماند؟ چه مجالی برای دلالت التزامیه باقی می ماند؟ لذا در ما نحن فیه از نظر مقام دلالت لنگی در کار است، ولو اینکه از نظر مقام ثبوت هم اشکالی نداشته باشیم.

اما مسألۀ«صلّ صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه» که هر دو روی یک موضوع است آن هم برای اصل حدوث حکم است، نه اینکه حکمی بوده نسخ شده باشد، جریانش به این کیفیت است که آن جا هم دو مبنا وجود دارد: یک مبنا، همان مبنای معروف و مشهور است که از موقعی که معالم خوانده ایم در ذهنمان جا گرفته است، که هیئت افعل«وضعت للوجوب»، به تعبیر دیگر: «حقیقه فی الوجوب» که صاحب معالم و امثال او تعبیر می کنند. هیئت إفعل حقیقت در وجوب و مجاز در غیر وجوب است. لکن مسألۀ حقیقت و مجاز برنامه اش اینطوری است که اگر شما لفظ را استعمال کنید،