سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 297

مطرح نیست، چه در آنجایی که ترخیص در مخالفت از ناحیه مولا صادر می شود و چه در آنجایی که ترخیص در مخالفت از ناحیۀ مولا صادر نمی شود، در هیچ کدامش مسألۀ مجاز مطرح نیست. «هیئه افعل وضعت للبعث»، بعث هم در هر دو وجود دارد منتها استحبابش نیاز به ترخیص دارد، و اگر ترخیصی نبود، ما این را ناشی از ارادۀ حتمیه می دانیم و حمل بر وجوب می کنیم.

بنابراین در«صل صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه» درست است که بعث کرده است، اما با «لا تجب صلاه الجمعه» خودش ترخیص در مخالفت داده است، گفته اگر نخواندید هم مانعی ندارد و ترک کردن نماز جمعه مسأله ای نیست. طبق این مبنا هیئت افعل«صلّ» در همان معنای حقیقی خودش که بعث«الی صلاه الجمعه» استعمال شده است، منتها چون ترخیص در مخالفت داده شده است، دیگر ما این بعث را ناشی از ارادۀ حتمیه نمی دانیم و حمل بر وجوب نمی کنیم.

پس در مثال«صلّ صلاه الجمعه» علت اینکه جمع بین دلیلین آن اقتضا را دارد، چه بنابر مسلک مشهور که عنوان مجازیّت و قرینۀ مجاز در کار است، و چه بنابر مسلک ما که اصلا مسألۀ مجاز و حقیقت در هیئت افعل مطرح نیست، جمع بین دلیلین آن اقتضا را دارد، اما در ما نحن فیه همانطوری که عرض کردیم اگر ما بودیم و یک دلیل وجوب و یک دلالت التزامیه، دلیل ناسخ هم آمده است و آن دلیل اصلی را از بین برده است، به تبع دلیل اصلی، دیگر جایی هم برای دلالت التزامیه باقی نیست، لذا نمی توانیم به صرف اینکه صورتا ما نحن فیه یک شباهتی با مسألۀ«صلّ صلاه الجمعه و لا تجب صلاه الجمعه» دارد، به صرف یک شباهت صوری، بگوییم: همانطوری که آنجا مسألۀ جواز و بلکه بالاتر، مسألۀ رجحان مطرح است، در ما نحن فیه هم همینطور است و بلکه نه تنها رجحان باقی نیست بلکه دلیلی بر بقاء جواز هم نمی توانیم داشته باشیم البته یک راه دیگری را مرحوم آخوند در ذیل کلامشان ذکر کرده اند که از راه استصحاب کلی قسم ثالث وارد بشویم که بعد عرض می کنیم و سپس وارد بحث واجب تخییری می شویم.

پرسش:

1 - جمع بین دلیل ناسخ و منسوخ را در مقام اثبات بیان کنید.

2 - مقایسۀ مقام با جمع بین دلیلین متنافیین به چه صورت است؟

3 - انتفای دلالت فرعیه با انتفای اصل وجوب را در مقام شرح دهید.

4 - مختار استاد در مسألۀ ناسخ و منسوخ را بیان کنید.