سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 30

است که«ترک الصلاه یکون واجبا» یا می خواهید«فعل الصلاه» را حرام بدانید؟

لذا یک امر سومی هم لازم است و آن این است که اگر ترک صلاه واجب بود«فعل الصلاه یصیر محرما» این از کجا ثابت می شود؟ این از راه این که امر به شیء را مقتضی نهی از ضد عام بدانید، برای این که ترک صلاه اگر وجوب پیدا کرد، ضد عام«ترک الصلاه» یعنی نقیضش می شود«فعل الصلاه» باید بگویید: «امر بشیء یقتضی النهی عن الضد العام» در نتیجه آن کسی که امر به شی را مقتضی نهی از ضد خاص می داند یکی از پایه های کلامش و پایه های حرفش این است که باید ثابت کند که امر به شیء مقتضی نهی از ضد عام است و الا در ترک صلاه فقط می گوید: «ترک الصلاه واجب»، اما«فعل الصلاه حرام» آن را دیگر از کجا می تواند ثابت کند؟ و مدعی هم«حرمه فعل الصلاه» است. برای این که می گوید: «الامر بالشیء یقتضی النهی عن ضده» شما می خواهید نهی از ضد را ثابت کنید، در نتیجه قائل به اقتضا، باید سه مرحله را ثابت کند و اگر یکی از این مراحل را نتوانست ثابت کند، نمی تواند قائل به اقتضا شود و از همینجا مبنای ما روشن می شود برای این که ما مرحلۀ دومش را در بحث مقدمۀ واجب انکار کردیم و گفتیم: ملازمه ای وجود ندارد. وجوب ازاله چه ارتباطی به«ترک الصلاه» دارد؟ بفرمایید: مقدمه. اما ما ملازمۀ بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه را قائل نیستیم.

عدم انحصار ضد به صلاه

اینجا در حاشیه یک نکتۀ دقیق دیگری هم مطرح است: این که می گوییم، امر به شیء مقتضی نهی از ضد است، مدعا همین مقدار است که ضد منهی عنه باشد ضد هم که همیشه عبادت نیست، این مثال ازاله و صلاه، تصادفا یک مثال عبادی واقع شده و الا این طور نیست که مسألۀ امر به شیء که مقتضی نهی از ضد خاص است، همیشه ضد خاصّش مثل صلاه عنوان عبادیت داشته باشد، گاهی ضد خاص هم مثل خود ازاله یک امر غیر عبادی است؛ مدعا همین مقدار است که امر به شیء مقتضی نهی از ضد خاص شود. ما این که گاهی از اوقات، ضد خاص عبادت است، اگر نهی متعلق به عبادت شد، این نهی اقتضای فساد می کند یا نمی کند؟ به لحاظ این که این نهی، نهی غیری است، یک مسألۀ دیگر است و از فروعات مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد، است و الا مسأله تا همینجا خاتمه پیدا می کند که«اذا کان الشیء مأمور به، یکون ضده الخاص منهی عنه» حالا ضد خاصش«قد یکون عباده و قد لا یکون عباده» آنجایی که عبادت شد، یک امر چهارمی به وجود می آید و آن این است که آیا این نهی به لحاظ این که نهی غیری است و ناشی از وجوب غیری مقدمی است آیا نهی