سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 300

است، که«الان هل یکون الانسان موجودا فی الدار ام لا یکون موجودا فی الدار؟» لذا اتحاد قضیۀ متیقنه و مشکوکه هست، ما استصحاب را جاری می کنیم و آثاری را که بر بقاء کلی در دار مترتب است، بار می کنیم. در حقیقت آثار خصوص وجود عمرو را در دار بار نمی کنیم، بلکه آثاری که بر کلی بقای انسان در دار مترتب است، را بار می کنیم. در ما نحن فیه هم بگوییم: مسأله به همین کیفیت است، برای این که این شیء در زمانی که واجب بود، ضمن این که وجوب تحقق داشت، کلی جواز و اذن در ارتکاب هم وجود داشت، الان که به دلیل ناسخ، وجوب از بین رفته است، و احتمال می دهیم که یک فرد دیگری از عنوان کلی جواز، جانشین وجوب شده باشد، مثل این که احتمال می دهیم که استحباب، جای وجوب را پر کرده باشد، یا حتی کراهت جای وجوب را پر کرده باشد، چه مانعی دارد که همانطوری که درآن مثال به صورت استصحاب کلی قسم ثالث، استصحاب را جاری می کردیم، اینجا هم استصحاب کلی جواز را جاری کنیم؟ ما بیشتر از این هم هدفی نداریم، که می خواهیم«بعد نسخ الوجوب و ارتفاع الوجوب»، جواز این شیء باقی باشد و این شیء اذن در ارتکاب داشته باشد. طبق این مبنا، چه مانعی دارد که در ما نحن فیه از این راه استفاده کنیم؟

مناقشه در جریان استصحاب کلی قسم ثالث

جواب این حرف این است که اولا خود جریان استصحاب کلی قسم ثالث، محل مناقشه و اشکال است، و تحقیقش را باید در باب استصحاب ان شاء الله برسیم که آیا این استصحاب کلی قسم ثالث مطلقا جاری است یا مطلقا جاری نیست؟ آنجایی که شدت و ضعف در کار باشد، مثل مسألۀ وجوب و استحباب مرحوم آخوند می گویند: اختلافشان به شدت و ضعف است.

لکن ما فرض کنیم که این استصحاب کلی قسم ثالث در مثال انسان و زید و عمرو جریان داشته باشد، و طبعا نتیجه استصحاب این باشد که آثار شرعیه ای که بر بقای انسان در دار یعنی بر بقای کلی مترتب است، را بار کنید، اما در ما نحن فیه بحث این است که آن جوازی که شما می خواهید استصحاب کنید، آیا این جواز به صورت کلی، جواز شرعی است و یکی از احکام شرعیه است یا این که این مستصحب شما نه حکم شرعی است و نه موضوع برای حکم شرعی است؟ در جریان استصحاب این ضابطه کلیه مطرح است که مستصحب یا باید خودش حکم شرعی باشد یا موضوع برای حکم شرعی باشد، و الاّ اگر مستصحب نه خودش حکم شرعی بود و نه موضوع برای حکم شرعی، این جا جایی برای جریان استصحاب باقی نیست. در ما نحن فیه باید این را بررسی کنیم شما که می گویید: این شیء در زمانی که واجب بود«کان جایزا»، این جایزا را معنا کنید؛ یعنی«کان جایزا