سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 303

که اگر هر دو ترک شود، این استحقاق عقوبت بر مخالفت است و آن هم یک استحقاق عقوبت، نه این که در مقابل ترک هرکدام، یک استحقاق عقوبت مستقله باشد بلکه ترک هر دو، مستلزم یک استحقاق عقوبت است، کما این که فعل هر دو هم، مستلزم یک استحقاق مثوبت است. اگر در واجبات تخییریه، کسی هر دو عدل را و هر دو طرف را اتیان کرد، اینطور نیست که مستحق دو مثوبت باشد بلکه مستحق یک مثوبت است.

پس خلاصۀ این قول که بعدا هم ان شاء الله توضیح بیشتری داده می شود، این است که«الوجوب له نوعان کما أن الحیوان له نوعان» کما این که دو نوع حیوان، هرکدام یک ماهیت خاصّه و آثار و احکام خاصّه دارد، این وجوب هم هریک از دو نوعش، احکام و آثار خاصه دارد. منتها یک مسأله ای هست و آن این که چون واجب تخییری در مقایسۀ با واجب تعیینی، کمتر مصداق دارد و در شریعت، مسألۀ وجوب تخییری کمتر موردی مطرح است، ذهن انسان بیشتر با واجب تعیینی انس گرفته است و آشنا شده است، لذا تا کلمۀ وجوب گفته می شود، انسان در ذهنش همان آثار و خصوصیات واجب تعیینی منقدح می شود، اما به حسب واقعیت، مسأله اینطور نیست، دو نوع و دو سنخ تحقق دارد و بر هر سنخی احکام و آثار خاصّه مترتب است. این یک قول در واجب تخییری.

مشابهت واجب تعیینی و واجب تخییری

قول دوم در واجب تخییری این است که بگوییم: واقع واجب تخییری، همان واجب تعیینی است، منتها یکی از این دو واجب است و می گوید: آن هم«عند الله» معین است«لا عند المکلف».

مثل سایر واجبات تعیینیه یکی از این دو واجب است، منتها آن عملی را که مکلف در خارج انجام می دهد، یک وقت همان معین«عند الله» است که متعلق وجوب تعیینی است، مکلف هم در خارج همان واجب را انجام داده است و به عنوان اتیان واجب، تکلیف به وجوب از او ساقط می شود. اما یک وقت آن عملی را که مکلف در خارج انجام می دهد، غیر آن است که به حسب واقع متعلق وجوب و معین عند الله است. این قائل می گوید: این جا مسأله ای نیست، می گوییم: این عملی را که انجام گرفته است به حسب واقع واجب نبوده، غیر واجب بوده است، لکن گاهی از اوقات یک غیر واجبی ولو مباح تکلیف وجوبی را اسقاط می کند، در عین این که واجب نیست، در عین این که این «غیر ما هو المعین عند الله» است، لکن اثر سقوط تکلیف بر این غیر واجب مترتب می شود. پس در هر دو صورت، هرکدام را انجام بدهد، تکلیف ساقط است، لکن اگر همان معین عند الله به عنوان اتیان واجب انجام گرفت، وجوب ساقط می شود و اگر غیر معین عند الله واقع شد، فرضا به عنوان