سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 306

اما کدام؟ معلوم نیست، به صورت فرد مردد است.

قول دیگری که در واجب تخییری هست، این است که«الواجب ما یختاره المکلف فی مقام العمل» آنچه را که مکلف در مقام عمل اختیار می کند از این دو شیء و از این دو عدل، آن واجب است، لازمۀ این قول این است که واجب به حسب مکلفین و اختیار مکلفین فرق کند، اگر زید شیء اول را اختیار کرد، «کان الواجب فی حقه هو الشیء الاول»، عمرو شیء دوم را اختیار کرد«الواجب فی حقه هو الشیء الثانی»، آنچه را که مکلف اختیار می کند، همان متعلق وجوب است، منتها مثل این که در باب نماز، مسافر تکلیفش نماز دو رکعتی است، و حاضر تکلیفش نماز چهار رکعتی است، اینجا هم مسأله از یک نظر به همین صورت است. هرچه را هر مکلفی اختیار کرد، واجب به حسب واقع نسبت به آن مکلف، همان شیء است، کما این که اگر در دفعات متعدد اختیار مکلف مختلف بود، در یک مرتبه، طرف اول را اختیار کرد، و در مرتبۀ دوم که مورد ابتلاء واقع شد، طرف دوم را اختیار کرد، باز هم همین حرف جریان دارد، یعنی واجب برای این مکلف در مرتبۀ اول، همان طرف اولی بوده است که اختیار کرده است، و در مرتبۀ دوم، همان طرف دومی بوده که اختیار کرده است.

حتی در مکلف واحد هم بحسب دفعات متعدده، اگر اختیارش فرق کند، واجب هم فرق می کند. در حقیقت«ما یختاره المکلف» به عنوان واجب تعیینی واجب است، لکن چون پای اختیار مکلف در کار است، اسمش را واجب تخییری می گذاریم.

قول به تفصیل در واجب تخییری

اما قول مهم در مسأله، تفصیلی است که مرحوم آخوند(ره) در کفایه ذکر کرده اند، و ما باید قبل از هر چیزی، وضع این تفصیل را ان شاء الله بررسی کنیم، ببینیم تفصیل ایشان صحیح است یا نه؟ خلاصۀ تفصیل ایشان به این برمی گردد که ما دو نوع واجب تخییری داریم: یک نوع به واجب تعیینی رجوع می کند، و برای نوع دوم باید چاره کنیم و چاره اش هم این است که قول اول را که دیروز اختیار کردیم، بگوییم که واجب تخییری خودش یک سنخ و نوعی از وجوب است و دارای آثار و خواص مخصوصه است، غیر از واجب تعیینی، که آن هم آثار و خاصیتهای مختص به خودش را دارد.

اما نوع اول؛ که ایشان نوع اول را به واجبات تعیینیه ارجاع می دهد، و تصادفا نوع واجبات تخییریه هم از قبیل همین نوع اولی است که ایشان ذکر می کنند، و این را از دایرۀ واجب تخییری خارج می کنند و ارجاع به واجب تعیینی می دهند؛ جایی است که مولا و آمر دارای یک غرض و یک هدف بیشتر نیست، «له غرض واحد» لکن ملاحظه می کند که راه رسیدن به این غرض«من طریق