سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 309

مولا. نوع واجبات تخییریه را قسم اول تشکیل می دهد، و طبق بیان مرحوم آخوند(ره) باید اینها را به واجب تعیینی ارجاع کرد، و مسألۀ تخییر بین اطراف و جوانب را به عنوان تخییر عقلی مطرح کرد نه تخییر شرعی.

اما در قسم دوم آنجایی که مولا دو غرض دارد لکن هر دو لازم التحصیل است، اما امکان اجتماع ندارد، مثل نماز ظهر و عصر نیست، که هرکدام غرض لازم التحصیل دارد و امکان اجتماع هم دارد، بلکه این خصوصیتی دارد که اگر این غرض حاصل شود، دومی امکان تحقق ندارد، و اگر دومی حاصل شود، اولی امکان تحقق ندارد، ایشان می فرماید: در این قبیل از واجبات تخییریه که به نظر ما درصد کمی از واجبات تخییریه را تشکیل می دهد، راه حلّ قول اول است که ملتزم شویم به این که واجب تخییری یک سنخ خاصی از وجوب است، همان طوری که واجب تعیینی و وجوب تعیینی یک سنخی است، این هم یک سنخ دیگری است، آن یک آثار و خواصی دارد، این هم یک آثار و خواصی دارد، که دیروز عرض کردیم اختلاف اینها در آثار و خواص است.

بررسی بیان اول مرحوم آخوند(ره) در کیفیت واجب تخییری

به لحاظ این که نوع اول اکثریت واجبات تخییریه را تشکیل می دهد، و ایشان می خواهد اینها را از دایرۀ واجب تخییری بیرون ببرد، و به واجب تعیینی ارجاع کند، بیان اول ایشان خیلی حائز اهمیت و قابل بررسی است. در بیان اول ایشان دو مطلب است که چون جای بحث مطلب اولش اینجا نیست و خودش یک بحث فلسفی دقیقی هم هست، باید در جای خودش بحث شود، ما خیلی روی این حرف تکیه نمی کنیم، چون در باب فلسفه دو قاعده به این صورت ذکر شده است: یک قاعده اش که تقریبا اساس آن قاعده است که«الواحد لا یکاد یصدر منه الا الواحد» عکس این قصه است، چیزی که واحد شد، وحدت حقیقیه پیدا کرد، از واحد حقیقی نمی شود جز واحد صادر شود، و نمی شود امور متعدده و امور متکثره تحقق پیدا کند، لذا می بینید مرتب فلاسفه ذکر می کنند که صادر اول عبارت از چیست. چون خداوند تبارک و تعالی وحدت حقیقیۀ کاملۀ من جمیع الجهات دارد، و علت موجدۀ این عالم است، به مقتضای قاعدۀ«الواحد لا یکاد یصدر منه الا الواحد»، از این واحد حقیقی، یک واحد باید صادر شود، لذا بحث است که صادر اول چیست؟ و برحسب روایات ما که فلاسفۀ مسلمان متشرع هم تأیید می کنند، آن صادر اول عبارت از نور مبارک حضرت ختمی مرتبت(صلی الله علیه و آله و سلم) است، این یک قاعده است که اساس این قاعده است. اما این قاعده ای که ایشان به آن تمسک کرده است، عکس این مسأله است، و آن این که«الواحد لا یکاد یصدر الا من الواحد»،