سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 314

پس در حقیقت؛ اشکال به مرحوم آخوند این است، که ما در موارد دیگر که به واسطه یک قرینۀ عقلیه، در دلالات لفظیه و ظواهر ادلۀ لفظیه تصرف می کنیم، جبر عقلی ما را وادار می کند، ضرورت عقلی ما را وادار می کند که با اینکه کتاب الله است، و با اینکه ظواهر کتاب حجت است، اما وجود یک قرینه عقلیه ما را الزام می کند به اینکه در ظاهر کتاب الله تصرف کنیم، و بگوییم: این ظاهر«لیس بمراد لله تعالی» اما در ما نحن فیه با اینکه ظاهر ادلۀ شرعیه، وجوب تخییری است، آیا این مسائلی که شما ملتزم شدید، یک چنین اجبار و ضرورتی را به وجود می آورد که ما از ظاهر ادله لفظیه دست برداریم؟ بر فرض که دست برداشتیم، راه بیان مولا چطور می شود؟ مولا چطور اینجا مسأله خودش را برای مکلفین مطرح کند؟ آیا راه دیگری برای تبیین از نظر مولا جز از طریق واجب تخییری، وجود دارد؟ ظاهر این است که راهی وجود ندارد، بلکه به نحو واجب تخییری باید مسأله مطرح شود.

پس این که مرحوم آخوند اکثر واجبات تخییریه را از دایرۀ واجب تخییری خارج کرده است، تا حال به این نتیجه رسیدیم که این تفصیل«لیس بصحیح». همه واجبات تخییریه یکنواخت هستند، چه آنجایی که مولا غرض واحد داشته باشد، و قدر جامع مؤثر در این غرض باشد، و چه آنجایی که مولا دو غرض متضاد و غیر قابل اجتماع داشته باشد. از نظر ارتباط به واجب تخییری، هیچ فرقی بین این دو وجود ندارد.

جریان استحاله در واجب تخییری

در اصل مسألۀ واجب تخییری یک شبهۀ استحاله وجود دارد یعنی اصلا واجب تخییری«ربما یقال بانه محال و مستحیل»، بین مواردش هم فرق نمی کند، بین این دو صورتی هم که مرحوم آخوند قائل به تفصیل شدند اصلا فرق نمی کند، اصلا واجب تخییری محال است، و شاید علت آن اقوال دیگر غیر از قول اول، که بعضی می گفتند: «المعین عند الله» واجب است، بعضی می گفتند: «احدهما لا بعینه» واجب است، که در آن هم دو احتمال بود: احدهما لا بعینه مفهومی، یا احدهما لا بعینه مصداقی، بعضی ها هم می گفتند: «ما یختاره المکلف» اتصاف به وجوب دارد، علت این اقوال مختلفه لعل همین باشد که واجب تخییری به این صورتی که اینها تصویر کردند، به نظرشان محال بوده، و برای تخلّص از استحاله، این راههای مختلف را به حسب نظرهای مختلف پیدا کرده اند.

اما شبهۀ استحاله اش به این کیفیت است که در مسألۀ بعث و وجوب که اصطلاحا ما از آن تعبیر به ارادۀ تشریعیه می کنیم، در خصوصیات اراده، بین ارادۀ تشریعیه و ارادۀ تکوینیه فرقی وجود ندارد،