سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 315

منتها در ارادۀ تکوینیه، اراده مرید و صاحب اراده به این تعلق می گیرد که عمل را بالمباشره انجام بدهد، اما در ارادۀ تشریعیه اراده اش به این تعلق می گیرد که از طریق امر، و از طریق فرمان، و از طریق بعث، به دست عبد تحقق پیدا کند. در حقیقت؛ در ارادۀ تشریعیه، اراده متعلق به بعث و صدور فرمان است و در اراده تکوینیه، اراده متعلق به نفس انجام عمل از صاحب الاراده است.

خصوصیت امور ذات الاضافه

اول مسأله را در ارادۀ تکوینیه بررسی کنیم، بعد بیاییم سراغ تشریعیه. در ارادۀ تکوینیه و همینطور نظائر ارادۀ تکوینیه که نظائرش عبارت از آن صفات نفسانیه ای است که ضمن این که یک صفت نفسانیه است، ذات الاضافه هم هست، هم خصوصیت این معنا در آن هست، که«انّ موطنه و محله النفس الانسانی»، و خصوصیت دومش این است که ذات الاضافه است و ارتباطی به یک شیء سوم دارد، یعنی غیر از صاحب نفس، و غیر از خود نفس که محل این صفت است، یک اضافه هم به یک مسألۀ سوم دارد، مثل علم است. علم خودش یک صفت نفسانیه است، که این صفت نفسانیه عالم دارد، یعنی«صاحب هذه الصفه» اما این مسأله را تمام نمی کند بلکه علم، ذات الاضافه است، و اضافۀ به یک مطلب دیگری دارد به نام معلوم، که نمی شود علم بدون معلوم تحقق پیدا کند. اگر کسی بگوید: من علم دارم، اما بپرسیم: به چه چیزی علم داری؟ در جواب بگوید: ضرورتی ندارد که علم من متعلق به شیئی شده باشد، این حرف غیر صحیح است. در باب اراده هم مسأله این طور است.

اراده، هم مرید لازم دارد، و هم مراد لازم دارد. اراده باید تعلق به مراد بگیرد، و اضافۀ به مراد داشته باشد.

پس خصوصیت امور ذات الاضافۀ این چنینی این است که تشخّص و تعیّن آنها بستگی به تشخص و تعیّن آن طرف اضافه دارد. لذا در مباحث گذشته هم به مناسباتی این مسأله را مطرح می کردیم، مخصوصا در باب واجب معلق که بعضی ها قائل به استحاله شده بودند، آن جا هم مباحث اراده مطرح بود، و عرض می کردیم که تشخص اراده بواسطه مراد است، یعنی وقتی که می گوییم:

«هذه الاراده» این هذهیتش بخاطر این است که مراد مشخص دارد، مراد معین دارد. وقتی که اراده شما به شرکت در بحث، تعلق می گیرد چون مراد شما که عبارت از شرکت در بحث است، تشخص و تعین دارد، ارادۀ شما هم تبعا لتشخص المراد، تعیّن و تشخص پیدا می کند.

حالا سائل در این شبهه می گوید: آیا در تکوینیات می شود ارادۀ انسان به یک شیء مبهم تعلق بگیرد؟ از او بپرسند که شما اراده دارید؟ بگوید: بله، مراد شما چیست؟ می گوید: نمی دانم، مرادم