سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 320

وجبت الصلاتان»، دیگر کلمۀ«او» تخییر یا امثال ذلک مطرح نیست، دو نماز واجب است، به دو تکلیف و به دو ایجاب، هر دو باید اتیان شود، هر دو مصلحت کامله دارد، امکان جمع بین مسألتین هم کاملا مطرح است.

تعدد وجوب به واسطه تعدد واجب

اما همین مولا گاهی از اوقات ملاحظه می کند، می بیند یک غرض واحدی بیشتر ندارد، یک «مصلحت لازمه الاستیفاء» بیشتر در کار نیست، اما سه چیز در حصول این مصلحت، دخالت دارند، هرکدام از اینها واقع بشود، این مصلحت در خارج تحقق پیدا می کند، این جا ما می گوییم: «ارادۀ تشریعیه» که شما گفتید: همانند ارادۀ تکوینیه نمی تواند بشیء مبهم و مردد بین شیئین تعلق بگیرد، درست است، حق با شماست، اما به شیء مبهم تعلق نگرفته است، بخاطر این که ایجاب متعدد است.

چند واجب اینجا داریم؟ معنای این که چند واجب داریم این است که چند وجوب هم داریم. تعدد واجب، مستلزم تعدد وجوب است. لذا در همین رابطه در تعبیرات فقها اینطور است. اگر کسی در ماه رمضان عمدا افطار کرد، لکن به محرّم افطار کرد، مثل این که با شرب خمر خدای نکرده در ماه رمضان افطار کرد، می بینید که تعبیر فقها اینجا عوض می شود، می گویند: یک واجب بیشتر نداریم که آن واجب، جمع بین خصال ثلاث است. دیگر نمی گویند: خصال ثلاث واجب است، برای این که اگر بگویند: خصال ثلاث واجب است، تعدد وجوب لازم دارد، لذا کلمۀ خصال ثلاث را برمی دارند و یک عنوان واحد جای آن می گذارند، می گویند: اینجا یک واجب بیشتر نداریم«و هو الجمع بین الخصال الثلاث» اینجا واجب واحد می شود. واجب که واحد شد، وجوب هم واحد است، مسأله هم به نحو وجوب تعیینی در این صورت مطرح است. بر کسی که کفارۀ جمع واجب است، صحبت وجوب تخییری درباره او نیست. اما در کفارۀ افطار به غیر محرم، دیگر عنوان جمع نیست، عنوان این است که«هذا واجب»، دومی هم واجب است، سومی هم واجب است، منتها نحوۀ وجوبش با واجب تعیینی فرق می کند. کما این که در مقام بیان و تعبیر هم مسأله فرق می کند، با کلمۀ«أو» با کلمۀ «امّا» و امثال ذلک واجب تخییری مطرح می شود.

پس این که ما خیال کنیم هر کجا مسألۀ تعدد حکم و تعدد وجوب در کار است، معنایش این است که همه را باید اتیان کرد، بخاطر این است که ذهن ما بیشتر متوجه به واجبات تعیینیه است لذا چنین مسأله ای به ذهن ما می آید، و الا واقع مسأله اینطور است. همانطوری که تردیدی در تعدد صلاه ظهر و صلاه عصر از نظر تعدد حکم و تعدد ایجاب وجود ندارد، در خصال ثلاث در کفارۀ افطار هم