سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 322

متشرعی دارد، اگر به کسی گفتید: این دو شیء واجب است، می تواند از شما سؤال کند که آیا وجوبش به نحو تخییر است یا وجوبش به نحو تعیین؟ یا حق چنین سؤالی را ندارد؟ اگر گفتید که این دو شیء واجب است، «فیجوز له ان یسأل» که وجوب این دو شیء آیا به نحو واجب تعیینی است، یا به نحو واجب تخییری است؟ در حالی اگر به نحو واجب تعیینی شد لا محاله مسألۀ تعدد در کار است، مثل صلاه ظهر و عصر. پس در وجوب تخییری هم همین مسألۀ تعدد مطرح است، منتها تعدد دو نوع و دو سنخ دارد: دو نحو برای تعدد وجود دارد، از نظر بیان و القاء مولا هم بین این دو از نظر تعبیر کاملا فرق هست، آنجا می گوید: «اذا زالت الشمس فقد وجبت الصلاتان» اینجا می گوید:

«من افطر متعمدا فی شهر رمضان فعلیه عتق الرقبه او صیام ستین یوما، او اطعام ستین مسکینا»، با کلمۀ«او» و امثال ذلک، این نحو خاص از تعدد را مطرح می کند.

بررسی قول به سنخ خاص بودن وجوب تخییری

با توجه به این بیان به همان حرف اول و قول اولی که در مسألۀ واجب تخییری مطرح بود برمی گردیم. اولین قول در واجب تخییری این بود که«انّه نوع خاص من الوجوب و سنخ خاص من الوجوب». ما به این قائل می گوییم: مقصود شما از این سنخ خاص و نوع خاص چیست؟ آیا مقصود شما از سنخ خاص و نوع خاص این است که یک وجوب تحقق دارد لکن سنخ خاص است؟ یک وجوب به دو واجب متعلق شده است؟ این خصوصیتی که برای این سنخ و برای این عنوان واجب تخییری قائلید این است؟ ما این را نمی پذیریم، این امر غیر معقولی است که یک وجوب به دو واجب متعلق شود، یک بعث به دو مبعوث الیه تعلق بگیرد، اما اگر مقصود، سنخ خاص و نحو خاص این باشد که بگوید: تعدد در کار است، لکن تعدد این با تعدد واجب تعیینی فرق می کند، این تعدد غیر از آن تعدد است. این تعدد تعددی است که در رابطۀ با غرض واحد است، در رابطۀ با غرضین غیر قابل اجتماع است، آن تعدد در رابطۀ با غرضین قابل اجتماع و این که هرکدامش لزوم تحصیل و لزوم استیفا دارد.

پس قائل به این که«الوجوب التخییری سنخ خاص من الوجوب» اگر هدفش این باشد که«انّه حکم واحد و وجوب واحد و اراده تشریعیه واحده» منتها متعلقش تعدد دارد، تعدد به نحو تردیدی، این حرف غیر قابل قبول و بلکه محال و ممتنع است. اما اگر بگوید: سنخ بودن به نحوی است که تعدد در کار است، منتها«هذا التعدد غیر ذاک التعدد»، تعدد در واجب تعیینی، یک حساب خاصی دارد، و تعدد در واجب تخییری، یک حساب خاص دیگر دارد، اگر این حرف باشد هم قابل قبول