سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 323

است، شبهۀ استحاله به هیچ نحو در آن جریان ندارد، و بین آن دو قسمی هم مرحوم آخوند ذکر کردند هیچ فرقی نمی کند، و حتی قسم سومی هم ما اضافه کردیم، آن هم داخل در دایرۀ واجب تخییری است، و همۀ آنها«من واد واحد و من سبیل واحد» است، بدون این که فرقی از نظر حقیقت واجب تخییری بین اینها وجود داشته باشد.

شبهۀ تخییر بین اقل و اکثر

مسأله ای به دنبال واجب تخییری در کتابهای اصولیه مطرح شده است که واجب تخییری را به هر صورتی که تصویر کردید، و درست کردید، اگر اطرافش امور متباینه باشد، یعنی عنوان اقل و اکثر در کار نباشد، مثل همین خصال ثلاث در کفارۀ افطار، که مسألۀ«عتق الرقبه امر مغایر لصیام ستین یوما و صیام ستین یوما امر مغایر لاطعام ستین مسکینا»، اینجا که این دو شیء یا بیش از دو شیء امور متغایره و غیر مرتبطه، یعنی از نظر اقل و اکثر، مسألۀ اقل و اکثر هیچ در کار نباشد، «لقائل» - همانطوری که ما عرض کردیم - که بگوید: اینجا تصویر واجب تخییری، یک امر ممکن و معقولی است، به همین کیفیتی که ملاحظه کردید. اما در واجبات تخییریه به یک مواردی برخورد می کنیم که ارتباط دو طرف، ارتباط اقل و اکثر است، یک سنخ و یک جنس هستند، لکن از نظر اقلیت و اکثریت، بینشان اختلاف وجود دارد، مثل تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم بنا بر قول آنهایی که قائل به تخییر و وجوب تخییری هستند، می گویند: انسان مخیر است بین این که تسبیحات اربعه را یک مرتبه بخواند یا سه مرتبه، البته فقهایی مثل مرحوم آقای بروجردی(ره) بودند که ظاهرا ایشان احتیاط وجوبی در سه مرتبه را داشتند، اما نوعا قائل به تخییر هستند، می گویند: انسان مخیر است بین یک مرتبه و سه مرتبه، به این کیفیت که اگر سه مرتبه خواند، این واجب تخییری یک طرفش که عبارت از اکثر است، تحقق پیدا کرده است.

به عبارت دیگر: اینهایی که قائل به تخییر هستند، به دو صورت می توانند مسأله را مطرح کنند، یک رقم این که بگویند: تسبیحات اربعه یک مرتبه اش واجب است، به نحو وجوب تعیینی، و آن دوتای دیگر به عنوان یک مستحب اضافی مطرح است. مستحب را انسان را در نماز می تواند انجام بدهد، و می تواند ترک کند. اگر با مسأله تسبیحات اربعه اینطوری برخورد بشود، ارتباطی بین مسأله واجب تخییری و تخییر بین اقل و اکثر مطرح نیست. اما تصویر دوم این است که از اول مولا گفته است: «یجب علیک التسبیحات الاربعه، اما واحده و اما ثلاثا» که این«اما ثلاثا» هم عدل واجب تخییری است. آیا این قابل تصویر است یا نه؟