سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 324

البته در اقل و اکثر هم دو رقم اقل و اکثر داریم: (به اقل و اکثر ارتباطی کاری نداشته باشید، بحث دیگری است بلکه منظور این اقل و اکثری است که در باب واجب تخییری مورد شبهه واقع شده است) چون یک اقل و اکثری داریم که در اقل علاوۀ بر ذات اقل یک قیدی هم همراهش هست، یک «بشرط لا من الاکثر» هم همراهش هست. اگر اقل و اکثر این طوری باشد، واقعش این است که این اقل و اکثر نیست، اینها متباینان هستند، برای این که اگر مقید بشرط لا از زیاده باشد، دیگر در ضمن اکثر تحقق ندارد. اگر اکثر تحقق پیدا کرد، فقط اکثر تحقق دارد، اگر اکثر هم تحقق پیدا نکرد، اقل تحقق دارد. پس بحث ما در آن اقل و اکثری است که اقلش در رابطه با زیاده لا بشرط باشد، نه بشرط لا، به حیثی که اگر اکثر تحقق پیدا کرد، آن اقل هم در ضمن اکثر تحقق پیدا کرده است. به عبارت روشنتر: آن اقل و اکثری مورد بحث ماست که اگر شما اقل را اتیان کنید، یک طرف واجب تخییری اتیان شده است، و اگر اکثر را اتیان کنید، هر دو طرف، واجب تخییری اتیان شده است، هم اقل و هم اکثر.

در این اقل و اکثر شبهه پیش آمده است که آیا اقل و اکثر این چنینی که اقلش در رابطه با زیاده عنوان«بشرط لا» نداشته باشد، بلکه عنوانش عنوان«لا بشرط» باشد، تخییر بین اقل و اکثر چطوری تصور می شود؟ و علت اشکال هم این است که وقتی که انسان در تسبیحات اربعه یک مرتبه تسبیحات را خواند، واجب حاصل شده است، غرض حاصل شده است، غرض که حاصل شد، امر ساقط می شود، آن دو تای دیگر که بعدا می خواهند تحقق پیدا کنند چه نقشی می توانند در سقوط امر و در حصول غرض داشته باشند؟ لذا تخییر بین چنین اقل و اکثری که محل بحث هم این اقل و اکثر است، مورد شبهه و مورد اشکال واقع شده است. آیا راه حلی برای تخییر بین اقل و اکثر در کار هست یا نه؟

پرسش:

1 - شبهۀ استحاله در واجب تخییری را بیان فرمایید.

2 - آیا اگر واجب متعدد شد، وجوب هم متعدد می شود؟ چرا؟

3 - قسم سوم واجب تخییری را بیان کنید.

4 - آیا وجوب تخییری سنخ خاصی از وجوب است؟ توضیح دهید.

5 - شبهۀ تخییر بین اقل و اکثر در تسبیحات اربع را بیان کنید.