سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 327

همراه اقل از نظر واجب و از نظر ترتب غرض وجود ندارد.

لذا قائل به استحاله می گوید: در همین اقل و اکثر دفعی مثل آن مثال خطکشی که ذکر کردیم، که دفعتا یک ذراع خط به وجود می آید بدون این که سانت به سانت اضافه شود، و تدریج و تدرجی در کار باشد، می گوید: در همان جا هم ما قائل به استحاله هستیم، بخاطر این که این خط یک ذراعی که تحقق پیدا کرد، آیا اقل در ضمن این هست یا نیست؟ اگر بگویید: اقل در ضمن این نیست، پس می گوییم: معلوم می شود که اقل بشرط لا از زیاده اخذ شده است، و این خلاف محل نزاع است، و اگر بگویید: اقل در ضمن همین اکثر تحقق دارد، می گوییم: پس چه نیازی به آن ضمیمه وجود دارد؟ چه نقشی برای آن زائد تحقق دارد؟ خود همان اقل مؤثر در حصول غرض است و موجب سقوط تکلیف مولاست. این شبهه ای است که قائل به استحاله دارد و بین تدریجی و دفعی هیچ فرقی قائل نیست.

ما باید این دو صنف را مستقلا ملاحظه کنیم، شاید هم نتیجه بحث این باشد که بین این دو قسم یعنی بین اقل و اکثر تدریجی و اقل و اکثر دفعی تفصیل قائل شویم، ممکن است که نتیجۀ بحث به تفصیل بین این دو صنف منتهی شود.

لذا از نظر بحثی، لازم است که مستقلا هر کدام را ملاحظه کنیم، بدون این که اختلاط و خلطی در کار باشد، لذا اول بحث را روی اقل و اکثر تدریجی می بریم که از نظر قائل به استحاله هم آنجا مسأله خیلی روشن تر و واضح تر بود، برای این که تسبیحات اربعه به مجردی که یک مرتبه خوانده شد، «حصل غرض المولی، حصل عدل الواجب» مثل سایر واجبات تخییریه در متباینین، اگر کسی عتق رقبه کرد، دیگر نوبت به«صیام ستین یوما» نمی رسد، با عتق رقبه، تکلیف کفاره ساقط می شود، اگر بعد هم خواست روزه بگیرد دیگر ارتباطی به عنوان کفاره پیدا نمی کند، مانعی از آنها نیست. مسألۀ کفاره ارتباطی به وجوب تخییری پیدا نمی کند. این قائل می گوید: در تدریجی هم همینطور است، تا یک مرتبۀ تسبیحات اربعه خوانده شد، دیگر مسأله، تمام شد، چه حالت انتظاری در کار است؟ به قول شما عدل الواجب تحقق پیدا کرد، «اذا تحقق عدل الواجب التخییری یسقط الوجوب التخییری، یسقط التکلیف».

این اشکال در اقل و اکثر تدریجی خیلی اشکال صعبی است، و جواب از آن مشکل است، لکن یک جوابی مرحوم آخوند(ره) در کفایه داده اند و جواب بهتر و مستدل تر و منطقی تر را سیدنا الاستاذ مرحوم آقای بروجردی(ره) داده اند. این دو جواب را ملاحظه کنیم ببینیم آیا در اقل و اکثر تدریجی می تواند شبهۀ قائل به استحاله را حل بکند یا نمی تواند این مشکل را حل کند؟