سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 328

جواب مرحوم آخوند(ره) از استحالۀ تخییر بین اقل و اکثر

مرحوم آخوند خیلی مختصر می فرمایند: ممکن است که در تدریجی بگوییم: این اقل در صورتی محصّل غرض مولاست و در صورتی هدف مولا را تأمین می کند که در ضمن اکثر نباشد، اما اگر اقل در ضمن اکثر تحقق پیدا کرد، این جا دیگر می گوییم: اقل هیچ نقشی در حصول غرض مولا ندارد، آنچه که مؤثر در حصول غرض مولاست، همان اکثر است. پس آن کسی که اکتفای به مره می کند، یک بار تسبیحات اربعه را قرائت می کند، مؤثر در حصول غرض مولاست، اما آن کسی که اکتفای به یکی نمی کند، و به دنبال آن، دو مرتبۀ دیگر را ضمیمه می کند، اینجا می گوییم: مؤثر در حصول غرض مولا مجموعۀ این سه مرتبه تسبیحات است، لکن ضرورت هم نداشت که این سه مرتبه را بخواند، اگر اقتصار به واحد هم می کرد، «کان کافیا» و اگر اقتصار می کرد، همان واحده مؤثر در حصول غرض مولا بود، اما چون اقتصار نکرد و سه بار تسبیحات اربعه را قرائت کرد، الان آنچه که در خارج در حصول غرض مولا نقش دارد عبارت از این مجموعۀ سه مرتبه تسبیحات اربعه است. ایشان تقریبا به همین مقدار در جواب از این شبهه اکتفا کرده است.

جواب از استحاله به واسطه خصوصیت کلی مشکک

لکن مرحوم بروجردی(ره) یک مقدار مسأله را استدلالی تر و منطقی تر مطرح کرده اند. ایشان می فرمایند: در کلی مشکّک که اولا کلی مشکک دایره اش محدود نیست به آن جایی که تفاوت بین افراد به شدت و ضعف و نقص و کمال باشد. به عبارت روشنتر: آیا کلی مشکک در محدودۀ تفاوتهای کیفی مطرح است یا کلی مشکک یک معنای وسیعی دارد و آن جایی که تفاوتهای کمّی باشد، و تفاوت بین افراد و مصادیق از نظر قلّت و کثرت باشد، نه از نظر ضعف و شدّت، در باب وجود.

می گویند: وجود، یک کلی مشکک است، تفاوت بین واجب الوجود و ممکن الوجود، تفاوت به نقص و کمال و شدت و ضعف است، همین طور در باب نور که به عنوان یک مشکک مطرح است، تفاوت بین مصادیقش از نظر همان شدت و ضعف است. می فرماید: کلی مشکک منحصر نیست به اینها بلکه از نظر قلت و کثرت هم همینطور است. اگر مولا یک طبیعتی مثل طبیعه الخط و ترسیم الخط را به عنوان مأموربه، متعلق تکلیف قرار بدهد، خط، یک کلی مشککی است، هم بر خط یک ذراعی صدق می کند و هم بر خط دو ذراعی صدق می کند، و همینطور بالاتر. و تفاوت بین خط یک