سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 329

ذراعی و خط دو ذراعی در کیفیت نیست، اختلافشان اختلاف در کمیت است، و همانطور که قبلا هم بحث می کردیم، یکی از ویژگی های کلی مشکک این است که ما به الامتیازشان عین ما به الاشتراکشان است، و در این خصوصیت هم فرقی بین متواطی از نظر کیفیت و متواطی از نظر کمیت نیست.

به این معنا که همانطوری که در نور قوی، ما دو چیز نداریم، که یکی نور باشد و دیگری قوت، و در نور ضعیف دو چیز نداریم که یکی نور باشد و یکی ضعف، که ضعف و قوّت به منزلۀ یک فصل ممیزی در رابطه با نور قوی و ضعیف مطرح باشد، در متواطی«من حیث الکمیه» هم مسأله اینطور است، اینطور نیست که خط دو ذراعی خط باشد، «مع اضافه»، و خط یک ذراعی خط باشد«مع نقیصه»، بلکه به همان ملاک و به همان معیاری که خط دو ذراعی، خط، به همان ملاک و معیار، خط یک ذراعی هم خط، نه در آن اضافه ای از نظر ماهیت خط تحقق دارد، و نه در این نقصانی از نظر حقیقت خط تحقق دارد.

وقتی که مسأله به صورت کلی مشکک مطرح شد، چون بحث ما در تدریجیات است، ایشان می فرمایند: اینجایی که یک عبد مأموری، عبد مکلفی شروع می کند به ترسیم خط، و این هم تدریجی است، به صورت تدریجی سانت سانت اضافه می کند و پیش می رود، به مجردی که شروع به ترسیم خط می کند، ما نمی توانیم درباره او قضاوت کنیم، ببینیم آیا او یک فرد یک ذراعی را ایجاد کرده است یا یک فرد دو ذراعی؟ بلکه باید دید چه زمانی این شخص دست از این کار می کشد. عینا مثل آن مطلبی که هم در اصول مطرح است، هم در ادبیات مطرح است، به مجردی که متکلم گفت:

«رأیت اسدا»، شما بگویید: چرا دروغ می گویی؟ تو کجا و رؤیت اسد کجا؟! بلکه باید صبر کرد که آیا دنبال اسدا یک قرینه ای بر این که مقصودش از اسد، رجل شجاع باشد اقامه می کند یا اقامه نمی کند و الا به صرف این که گفت: «رأیت اسدا» نمی شود به او گفت: «انت کاذب». از نظر مطابق با واقع و عدم مطابقۀ با واقع تکیه می کنیم، نه به صرف شروع در کلام. ایشان می فرماید: در باب ترسیم خط هم ولو این که به صورت تدریج باشد نیز مسأله همینطور است، نمی توانیم تا خط او یک ذراع شد، بگوییم:

دیگر مطلوب مولا حاصل شد، بلکه باید ببینیم وقتی که به یک ذراع می رسد، آیا از ادامه ترسیم رفع ید می کند یا رفع ید نمی کند. اگر از ادامۀ ترسیم خط، رفع ید کرد، می گوییم: اقل تحقق پیدا کرد، و غرض مولا حاصل شد، و تکلیف ساقط شد اما وقتی که دیدیم به یک ذراع که رسید، مسألۀ ترسیم همینطور ادامه پیدا کرد تا به دو ذراع رسید. اینجا خط دو ذراعی تحقق پیدا کرده است، خط دو ذراعی مؤثر در حصول غرض مولاست.