سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 33

مرحوم آخوند(ره) اختیار کردند و آن انکار مقدمیت، به نحو کلی است، ایشان مقدمیت را به صورت کلی منکر هستند، در تمامی موارد، و همۀ فروض. اما قول سوم این است که این دو ضدی که روی آنها بحث می شود، به صورت کلی، اگر یکی از این دو ضد، وجود داشته باشد و بخواهیم ضد دوم را بجای ضد اول بنشانیم، اینجا وجود ضد دوم، بر رفع و اعدام ضد موجود توقف دارد. ضدّینی که در آنها بحث می شود، اگر یکی از آنها وجود دارد، می خواهیم ضد دیگر را جانشین آن قرار دهیم، اینجا مسأله توقف، و مقدمیت را، این قائل به قول سوم می پذیرد و می گوید: وجود ضد دوم، توقف دارد بر رفع ضد اول، تا مادامی که ضد اول باشد، مجالی برای وجود ضد دوم نخواهد بود، حتما باید ضد اول را برداشت به عنوان مقدمه، و بعد ضد دوم را، جانشین اول قرار داد.

اما در جایی که هیچ یک از دو ضد، هنوز وجود پیدا نکرده است، مثل مسأله صلاه و ازاله که حالا مکلف وارد مسجد شده و هنوز اشتغال، به احد ضدین پیدا نکرده است، این قائل در اینجا مقدمیت را انکار می کند، می گوید: فعل ازاله به نحو مقدمیت توقف بر ترک صلاه ندارد، پس روی هم رفته در این بحث، سه قول وجود داشت: «المقدمیه مطلقا»، «انکار المقدمیه مطلقا» و این تفصیل اخیری که، ملاحظه فرمودید. منشأ قول مقدمیت که قول اول است، چیست؟ اینها یک صغری و کبرایی را، به هم ضمیمه کردند، و از ضم این دو، دو مطلب را نتیجه گرفتند که: «عدم احد الضدین، مقدمه لضد الاخر»، آن دو مطلب چیست؟ یکی این است که ما در رابطۀ با اجزای علت تامه، و تشکیل علت تامه، به این مقدمات برخورد می کنیم، می گوییم: علت تامه، یک مجموعۀ مرکبۀ از مقدمات است، که یکی از این مقدمات، عنوانش مقتضی و سببیت است. و دیگری عنوانش شرطیه است. و سومی عنوانش «عدم المانع» است.

اجزاء تشکیل دهندۀ علت تامه و مسألۀ تمانع بین الضدین

اجزاء تشکیل دهندۀ علت تامه و مقدماتی که مجموعۀ علت تامه را به وجود می آورد، عبارت از این سه چیز است: مقتضی، شرط و«عدم المانع» در مثال معروف«نار» اگر بخواهد، تأثیر در«احراق» کند، خودش به عنوان مقتضی و سبب مطرح است، لکن شرط دارد، شرط، مجاورت آن شیئی است که به وسیله«نار» می خواهد«احراق» برای آن پیدا شود«عدم المانع» هم عبارت از«عدم الرطوبه» است، والا اگر آن شئی دارای رطوبت باشد، مجاورت هم داشته باشد، «نار» تأثیر در«احراق» نمی کند، «لانّ الرطوبه مانعه» و عدم المانع از جمله، اجزاء تشکیل دهندۀ علت تامه است، پس«عدم المانع» به عنوان یک مقدمه مطرح است.