سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 332

درس چهارصد و هشتاد و پنجم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

جواب استاد از راه حل مرحوم بروجردی(ره) در حل شبهۀ استحاله

در اقل و اکثر تدریجی برای حل شبهۀ استحاله، مرحوم آخوند و مرحوم بروجردی(ره) جوابی را ذکر فرمودند که ملاحظه فرمودید، آیا فرمایش این دو بزرگوار به نظر قاصر ما صحیح است یا خیر؟ به نظر می رسد که این بیانها در اقل و اکثر تدریجی نمی تواند آن اشکال را برطرف کند. بیان مرحوم بروجردی(ره)، مفصل تر و منطقی تر و مستدل تر بود و خلاصه اش این بود که وقتی که مکلف در مثال ترسیم خط، شروع به رسم خط می کند تا زمانی که دست برنداشته است و رفع ید نکرده است، «له أن یدیم ترسیمه کما أن للمتکلم أن یلحق بکلامه ما شاء.»

ما عرض می کنیم که این فرمایش درست است و در کمال متانت است ولی در اقل و اکثری که محل نزاع واقع شده بود و در مقابل متباینین قرار گرفته بود، ما اینطوری عرض کردیم که مقصود از اقل و اکثر، آنجایی است که اقل، لا بشرط اخذ شود، هیچ قید عدم زیاده و عدم انضمام زائد همراهش نباشد. و الاّ اگر اقل، مقیّد به عدم زیاده شد، مغایر و مباین با اکثر است. برای این که اکثر؛ یعنی اقل