سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 335

اما قسم اول؛ فرض کنید که مولا یک غرض واحدی بیشتر ندارد و این غرض واحد بر ماهیت ترسیم خط، مترتب است، هم خط یک ذراعی این غرض مولا را تحصیل می کند و هم خط دو ذراعی این غرض مولا را تحصیل می کند، آیا در اینجا تخییر بین اقل و اکثر جایز و ممکن است و یا تخییر بین اقل و اکثر امکان ندارد؟ به عبارت روشن تر: آیا مولا می تواند بگوید: من بر تو واجب می کنم که یا دفعتا یک خط یک ذراعی ترسیم کنی یا دفعتا یک خط دو ذراعی ترسیم بکنی؟ این امکان دارد یا نه؟ همانطوری که در متباینین یا در خصال ثلاث در رابطۀ با کفاره فرض کنید یک غرض بیشتر نبود، مولا می دید که هریک از این سه خصلت می تواند آن غرض مولا را تحصیل کند، لذا گفت: یا عتق رقبه یا صیام ستین یوما یا اطعام ستین مسکینا. آیا در مسألۀ اقل و اکثر هم چنین مطلبی را مولا می تواند مطرح کند؟ یک غرض هم بیشتر ندارد، یا یک خط یک ذراعی دفعه واحده ترسیم بکن یا یک خط دو ذراعی دفعه واحده ترسیم کن؟

استحالۀ تخییر بین اقل و اکثر

ابتداء انسان فکر می کند که چه مانعی دارد؟ تدریج و تدرج هم که نیست به محض این که یک تسبیحات اربعه خواند، دیگر مطلب تمام شد، یا دفعتا یک ذراع یا دفعتا دو ذراع، به نظر بدوی می آید که مانعی نداشته باشد. لکن با دقت، چنین تخییری به این صورت نمی تواند تحقق پیدا کند برای این که وقتی که خط دو ذراعی را عدل خط یک ذراعی قرار می دهد، چه چیزی تأثیر در غرض آن خط دو ذراعی دارد؟ الان مکلف یک خط دو ذراعی را دفعتا بدون تدریج و تدریج ترسیم کرد، شما الان این خط دو ذراعی را مشاهده می کنید، اگر از شما سؤال کنیم که تأثیر این خط دو ذراعی در حصول غرض آیا مجموعۀ این دو ذراع است یا این که یک ذراع هم که در ضمن این دو ذراع وجود دارد، تأثیر در حصول غرض دارد؟ به عبارت روشن تر: اگر از شما سؤال شود که آیا زائد بر یک ذراع، در حصول غرض نقش دارد یا خیر؟ شما چه جواب می دهید؟ در مسألۀ متباینین یا در مسألۀ تدریجیات، دو طرف قصه روشن بود اما اینجایی که در آن واحد، یک خط دو ذراعی وجود پیدا می کند، آیا در رابطۀ با این دو ذراع، بعضی که عبارت از یک ذراع است، مؤثر در حصول غرض است یا مجموع دو ذراع؟

اگر شما بفرمایید: مجموع دو ذراع مؤثر در حصول غرض است، آن هم با توجه به این که یک وجود بیشتر در خارج تحقق پیدا نکرده است و آن خط دو ذراعی است، می گوییم: معنایش این است که در اینجا دو ذراع تحقق پیدا می کند، اقل در ضمن اکثر تحقق ندارد. و اگر بخواهید بگویید: اقل در