سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 337

اینجایی که یک خط دو ذراعی را دفعه واحده ترسیم می کند و ما می خواهیم تخییر بین اقل و اکثر را پیاده کنیم که دارای دو غرض غیر قابل اجتماع باشند اینجا که این اکثر وجود پیدا کرد، اقل هم در ضمنش تحقق دارد، چه می گویید؟ اگر بخواهید بگویید: غرض بر اقل مترتب نمی شود؟ می گوییم:

چرا؟ مگر این اقل در ضمن اکثر تحقق ندارد؟ اگر بخواهید بگویید: غرض بر اکثر مترتب نمی شود، فرض بر این است که دو غرض را فرض کرده اید: یک غرض مترتب بر اقل و یک غرض مترتب بر اکثر است. اگر بخواهید بگویید: هر دو غرض حاصل است، این هم معنی ندارد، برای این که ما فرض کردیم که بین الغرضین تضاد تحقق دارد و با وجود تضاد، نمی شود که هر دو غرض تحقق پیدا بکند و اگر بگویید: هیچ غرضی تحقق پیدا نمی کند، در آنجایی که خط واحد را دفعتا دو ذراعی ترسیم بکند؟ این را هم نمی شود ملتزم شد. راه پنجم هم که وجود ندارد. اینجا چه کنیم؟ چگونه مسأله را تصویر کنیم؟ از یک طرف، «غرضان لا یکاد یجتمعان» و از طرف دیگر، اقل هم در ضمن اکثر هست، «لانّ الاقل اخذ لا بشرط» نه بشرط لای از زیاده. اگر بشرط لا بود که مسألۀ متباینان است که جای بحث نیست اما وقتی که لا بشرط اخذ شد، فما التکلیف؟ غرض بر اقل مترتب است، چرا؟ اکثر هم وجود دارد. بر اکثر مترتب است، چرا؟ اقل هم وجود دارد. بر هر دو مترتب است؟ «لا یکاد یجتمعان». بر هیچ کدام مترتب نیست؟ «لا یمکن الالتزام به». پس اینجا چه کنیم؟ راه چیست؟

راه این است که بگوییم: این تخییر غیر ممکن است. این تخییر بین اقل و اکثر در این صورتی که غرضان غیر قابل اجتماع باشند، «لا یکاد یعقل» یا باید زائد را به عنوان یک مستحبی فرض کنیم یا به عنوان یک مباح«کالحجر فی جنب الانسان» فرض شود، بدون این که وجودش مضر یا نافع باشد.

لذا در این صورت هم تخییر بین اقل و اکثر امکان ندارد.

امکان اجتماع غرضین در تخییر بین اقل و اکثر

اما آخرین صورت که ما به صوری که مرحوم آخوند ذکر کردند، اضافه کردیم این بود که بگوییم: مولا دو غرض دارد که این دو غرض امکان اجتماع دارد، لکن با آمدن یکی، تحصیل دیگری در عین این که امکان دارد، ضرورت ندارد. یکی از این دو غرض که حاصل شد، دیگری می خواهد حاصل شود و می خواهد حاصل نشود، اما امکان حصول هم دارد. اینطور نیست که در این فرض بالخصوص، عنوان تضاد در کار باشد. در تمامی مواردی که در تخییر بین اقل و اکثر ما گفتیم، این فرض، امکان دارد. این فرضی است که مانعی ندارد، برای این که این خط دو متری که دفعه واحده ترسیم می شود، هیچ مانعی ندارد بگوییم: اقل در ضمن این اکثر مؤثر در حصول غرض است، خود