سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 338

اکثر هم مؤثر در حصول غرض است، برای این که غرضان عدم اجتماع نداشتند، فقط لزوم تحصیل نداشت. اگر یکی از دو غرض حاصل می شد، غرض دیگری لازم التحصیل نبود. اینجا که مولا دو غرض به این کیفیت دارد، چه مانعی دارد که به صورت واجب تخییری، نه به صورت زائد، عنوان استحباب داشته باشد. به صورت واجب تخییری بگوییم: می خواهی خط یک ذراعی را دفعه واحده ترسیم بکن یا خط دو ذراعی را دفعه واحده ترسیم بکن و اگر خط دو ذراعی را دفعه واحده ترسیم کرد، دو غرض مولا حاصل شده است: هم اقل در ضمن اکثر، غرض مولا را تحصیل کرده است و هم اکثر، غرض دیگر مولا را تحصیل کرده است در عین این که لزوم تحصیل نداشت و می توانست از اول اقتصار بر ترسیم خط یک ذراعی بکند. لذا آن چیزی که در تخییر بین اقل و اکثر به نظر می رسد - در جمیع مواردش به استثنای این صورت اخیره که اصلا استحاله و امتناع در مقام ثبوت دارد که با وجود استحالۀ در مقام ثبوت، دیگر نوبت به مقام اثبات نمی رسد - همین است.

پرسش:

1 - جواب استاد از مرحوم آقای بروجردی(ره) در حل شبهۀ استحاله را بیان کنید.

2 - آیا در اقل و اکثر دفعی امکان تخییر وجود دارد؟ توضیح دهید.

3 - اقل و اکثر دفعی در صورت تضاد بین غرضین را توضیح دهید.

4 - آیا در تخییر بین اقل و اکثر امکان اجتماع غرضین وجود دارد؟