سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 34

مطلب دوم که مسلّم است، این است که بین ضدین، تمانع وجود دارد، یعنی هرکدام از وجود «احد الضدین، مانع عن وجود ضد الاخر» لذا عنوان تمانع، اینجا تحقق دارد؛ لازمۀ«لا ینفک» تضاد، تمانع است. این مطلب را وقتی که کنار آن مطلب اول بگذاریم، اگر هریک از دو ضد، اتصاف به مانعیت پیدا کرد، روی عنوان تمانع، نتیجه این طور می شود، پس عدم هرکدام، به عنوان«عدم المانع» و این که«عدم المانع، من جمله المقدمات» این هم باید عنوان مقدمیت داشته باشد، پس در حقیقت، مقدمیت، از این راه ناشی شده که این دو مطلب را کنار هم گذاشتند و از ضم این دو، این مطلب را استفاده کردند، که«عدم احد الضدین» به عنوان«عدم المانع» این«مقدمه لوجود ضد اخر و لتحقق ضد الاخر» این ریشه در توهم مقدمیت است.

انکار مقدمیت از نظر مرحوم آخوند(ره)

اما مرحوم آخوند در کلامشان به شدت مسألۀ مقدمیت را انکار می کنند، در اول بیانشان، یک مطلبی را ذکر می کنند، که اگر ما باشیم و مجرد همین اول بیان ایشان، این بیان قابل مناقشه و قابل خدشه است، لکن دنبالۀ بیانشان، مطالب دیگری دارند، مخصوصا با توضیحاتی که بعضی از محققین از تلامذۀ ایشان ذکر کردند، آن مطالبشان قابل دقت و قابل عنایت است. اما بیانی را که در اول ذکر کردند همین مقدار است که می فرمایند: ما می دانیم که بین ضدین، یک معاندت و منافرت وجود دارد، تعاند و تنافر بین ضدین، یک امر مسلم است، و لازمۀ تضاد بین شیئین است. لذا است که اینها قابل اجتماع نیستند، «امران لا یجتمعان»، برای معاندت و منافرتی که بین این دو امر وجودی و دو امر متضاد تحقق دارد، بعد می فرمایند: لازمۀ این تعاند و تنافر این است که هر یکی از این دو ضد، همان طوری که باوجود ضد دیگر، معاندت دارد، با عدم ضد دیگر کمال ملائمت و ملاطفت را دارد، به همان مقداری که بین آنها معاندت و تنافر وجود دارد، به همان مقدار، وجود هرکدام، با عدم دیگری سازش و ارتباط دارد. بعد می فرمایند: لازمۀ این ملائمت این است که اینها در رتبۀ واحده باشند، وقتی که کمال ملائمت و ملاطفت، بین وجود هر ضد و عدم ضد دیگر، تحقق داشت، لازمۀ این هماهنگی و ارتباط این است که اینها در رتبۀ واحده باشند، یعنی بین آنها هیچ تقدم و تأخری، وجود نداشته باشد.

تقدم زمانی یا رتبی مقدمه بر ذی المقدمه

همان طوری که قبلا بیان کردیم در خود عنوان مقدمه هم این معنا مأخوذ است که نوعی تقدم بر