سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 341

از نظر تمامیت نماز و ختم نماز، در یک آن نمازشان تمام می شود و هیچ گونه تقدم و تأخری از نظر ختم نماز وجود ندارد، اینجا همۀ اینها می توانند نیت وجوب بکنند، به خاطر اینکه نماز به صورت واجب کفائی واجب است که افراد متعددی در آن واحد اشتغال به این عمل واجب پیدا کردند. اما اگر مأمومین چون خودشان بلد نیست، دنبال امام دارند نماز می خوانند، هر کلمه ای که امام می گوید، آنها هم می گویند، در حقیقت مأمومین در مقام قرائت نماز، متأخر از امام هستند. آیا مأمومین می توانند اصلا قصد وجوب بکنند یا نمی توانند قصد وجوب کنند برای اینکه نماز امام قبل از مأمومین تمام می شود و به تمامیّت نماز امام، تکلیف وجوبی ساقط می شود و این نمازهای بعدی دیگر عنوانش، عنوان استحباب است، نه عنوان نماز میت واجب.

لذا این مسأله فرعی در واجبات کفائیه قابل تعدد مثل صلاه بر میت مطرح است، اما در واجب کفائی غیر قابل تعدد، مثل دفن میت آنجا که دیگر تعدّد مفهوم ندارد. پس در واجبات کفائیه مسأله به این صورت است که اگر عده ای یا همه مکلفین در آنجاهایی که قابل تعدّد است اقدام به واجب کفائی بکنند، نتیجه این است که همه واجب را انجام دادند و همه استحقاق مثوبت دارند، و اگر یکی یا چندتا در آن واحد واجب را انجام بدهند، آنها مستحق مثوبت هستند و از دیگران ساقط می شود و اگر همه مخالفت کردند و حتی یک نفر هم اقدام به اتیان واجب نکرد، همه استحقاق عقوبت دارند.

ظاهر این است که استحقاق عقوبتش به این صورت نیست که یک عقوبت واحده تقسیم بر همه می شود، مثلا اگر عقوبتش از نظر اخروی صد تازیانه باشد، صد تازیانه را مثلا تقسیم بر این صد مکلف بکنند بلکه اگر عقوبتش صد تازیانه شد و صد مکلف مخالفت کردند و مجموعا همین صدتا بودند، هر کدامشان استحقاق صد تازیانه را دارند، نه اینکه صد تازیانه تقسیم بشود، کما اینکه در ناحیه مثوبتش هم مسأله به همین صورت است. اینطور نیست که یک ثواب واحد بر همه تقسیم بشود؛ یعنی اگر ده هزار نفر بر یک میتی نماز خواند و فرضا در آن واحد هم نمازشان تمام شد، یک مثوبت واحده را بر این تعدادی که نماز بر میت را انجام دادند، تقسیم بکنند، اینطور نیست، بلکه هر کدام مثوبتش به اندازه ای است که اگر یک نفر این واجب را انجام می داد، آن مثوبت را به او می دادند.

همان مقداری که به یک نفر«علی فرض الاتیان» داده می شد، به هر کدام از این جمعیت زیاد، همان مقدار مثوبت داده می شود.

حقیقت واجب کفائی

با توجه به خصوصیاتی که در واجب کفائی وجود دارد، بحث واقع شده است که حقیقت واجب