سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 342

کفائی چیست؟ حقیقت واجب عینی روشن است، به خاطر اینکه هر تکلیفی متقوم به سه جهت است: یک مولای تکلیف کننده و یک مکلف که تکلیف به او توجه پیدا کرده است و یکی هم مکلف به که همان عمل متعلق تکلیف و مورد تکلیف باشد. در واجب عینی مسأله روشن است.

«اقیموا الصلاه» تکلیف، از ناحیه شارع است، جمیع المکلفین، کل واحد من المکلفین، مکلف هستند. هیچ تبعیضی نیست، زید مستقلا مکلف و عمرو مکلف و بکر مکلف هکذا، مکلف به هم که صلاه است و بحثی در آن نیست. اما در واجبات کفائیه، آن دو جهتش مشخص است، تکلیف کننده، روشن، مکلف به، روشن. خداوند تکلیف کرده است به دفن المیت مثلا که دفن المیت هم مکلف به باشد انّما الاشکال در مکلف است، چه چیزی در رابطه با مکلف است و طرف اضافه تکلیف، چیست؟ و چه عنوان و چه اشخاصی مورد توجه این تکلیف هستند؟ در واجب تخییری که بحثش را گذراندیم اشکال در ناحیه مکلّف به بود. مکلّف و مکلّف روشن بودند، اما مکلف به، محل بحث بود که حقیقت واجب تخییری به همان احتمالاتی که قبلا ذکر کردیم در آن جریان داشت. اما اینجا مسأله در رابطه با مکلّف مطرح است. تکلیف به دفن المیت به چه کسی متوجه شده است؟ این محل اشکال است. اینجا احتمالاتی وجود دارد که من عناوین این احتمالات را ذکر می کنم و بعد توضیح می دهم و بعد هم ان شاء الله ببینیم که کدام یک از این احتمالات قابل قبول و خالی از اشکال است و کدام یک از این احتمالات را باید کنار بگذاریم؟

احتمالات مطرح شده در واجبات کفائیه

یک احتمال این است که در واجب کفائی، مجموع المکلفین مکلف باشد، (عنوان مجموع) که بعد توضیح آن را عرض می کنم ان شاء الله. احتمال دوم در واجب کفائی این است که واحد غیر معیّن مکلّف، مکلّف باشد، در رابطۀ با مکلفین، واحد غیر معیّن، مکلف باشد. احتمال سوم این است که مکلّف به صورت فرد مردد و واحد علی سبیل التردید باشد که فرق این را با واحد غیر معیّن ان شاء الله بعدا عرض می کنیم. احتمال چهارم که این احتمال از مرحوم محقق نائینی نقل شده، این است که بگوییم: مکلف در باب واجب کفائی، صرف الوجود مکلّف است.

کلمۀ صرف الوجود در مقابل وجود ساری و وجود عام و وجود شامل استعمال می شود. به عبارت دیگر: معنای وجود ساری؛ یعنی وجودی که در جمیع مصادیق این طبیعت و افراد این طبیعت سریان و جریان دارد در مقابل صرف الوجود؛ یعنی آنکه وجود طبیعت به او تحقّق پیدا می کند، گاهی در ضمن یک فرد است و گاهی در ضمن چند فرد است و گاهی هم با تمامی افراد