سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 345

است.

اگر بخواهیم یک تقریب نزدیک به ذهن برای این ذکر بکنیم، مثل این است که مثلا انسان به طلاب یک مدرسه، خطاب بکند بگوید: شما مجموع من حیث المجموعتان باید در نظافت و تنظیف این مدرسه عمل داشته باشید، فعالیت بکنید؛ یعنی این تکلیف از دائرۀ شما خارج نیست اما در دایرۀ شما هم ضرورتی ندارد که هر کدام یک جارویی دست بگیرند و در نظافت مدرسه نقش داشته باشند، اگر یک نفر هم تصدی کرد، دو نفر تصدی کردند، پنج نفر تصدی کردند، در انجام و تحقّق مأموربه و هدف مولا کفایت می کند. این به این صورت، تقریب برای این قول است. اما وقتی بخواهیم یک نظر دقیق تری بکنیم، کلمۀ«مجموع المکلفین» را در مقابل«جمیع المکلفین» قرار بدهیم، ببینیم مجموع من حیث المجموع چه معنایی می تواند داشته باشد؟ اگر ما گفتیم: مجموع من حیث المجموع شما، مکلف به این معنا هستید، در این سه احتمال بیشتر تصور نمی شود:

یک احتمال این است که مقصود از مجموع، همان جمیع المکلفین باشد؛ یعنی هر کدام، مأموریت داشته باشند و هرکدام، وظیفه داشته باشند. اگر این باشد که فرقی بین واجب عینی و واجب کفائی باقی نمی ماند، علاوۀ بر اینکه در واجبات کفائیه گاهی امکان ندارد که جمیع المکلفین نقش داشته باشند که بعدا هم مثال و توضیح آن را هم عرض می کنیم و دیروز هم اشاره کردیم مثل مسألۀ دفن المیت که تصور نمی شود که یک وظیفه ای برای همه باشد بطوری که«کل واحد» مکلف به این معنا باشد و اگر مقصود از مجموع من حیث المجموع که در مقابل جمیع المکلفین ذکر می شود، همان باشد که در مثال نظافت مدرسه ذکر کردیم، آن هم در حقیقت به همان صرف الوجودی برگشت می کند که مرحوم محقّق نائینی(ره) در واجب کفائی مطرح کردند و ما هم ان شاء الله نظر ایشان را بحث می کنیم. گفتیم: صرف الوجود در مقابل مطلق وجود یا وجود ساری یا به تعبیری که گاهی مرحوم آخوند می کنند وجود سعی است که این سه عنوان، وجود ساری و وجود سعی و مطلق الوجود، در مقابل صرف الوجود هستند. معنای صرف الوجود این است که غرض مولا به وجود این طبیعت متعلق شده و وجود این طبیعت محصّل غرض مولاست، که گاهی با یک وجود و با یک فرد این غرض مولا حاصل می شود و گاهی اگر چند فرد با هم تحقق پیدا بکنند محصّل غرض مولا هستند و حتی اگر جمیع الافراد هم در آن واحد و مقارن با هم تحقق پیدا بکنند، غرض مولا حاصل می شود اما نه به لحاظ اینکه همۀ افراد حاصل شدند، بلکه به لحاظ این که صرف الوجود در خارج تحقق پیدا کرده است. در واجب کفائی، از نظر مکلف، این صرف الوجود را مطرح بکنیم و بگوییم: مکلف باید به این دفن المیت جامۀ عمل بپوشاند، که اگر یک مکلف به دفن المیت، اقدام