سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 346

بکند غرض مولا حاصل شده، پنج نفر مکلف اقدام بکند هم غرض مولا حاصل شده است. پس یک احتمال از کلمۀ مجموع من حیث المجموع که در مقابل جمیع المکلفین ذکر می شود، برگشت به همان صرف الوجود است.

احتمال دیگر احتمال مرحوم محقق نائینی(ره) است که یکی از احتمالات در مسأله واجب کفائی است که بعد بحث خواهیم کرد که آیا درست است یا نه؟ احتمال سوم در معنای مجموع من حیث المجموع که در مقابل احتمال اول است این است که همۀ مکلفین جمع بشوند و یک عمل را انجام بدهند به طوری که عمل واحد باشد و در عین حال اضافۀ به مجموع مکلفین داشته باشد. اگر کسی این حرف را در واجب کفائی بخواهد بگویید، علاوه بر اینکه در بعضی از مواردش امکان ندارد مثل همین مسألۀ دفن المیت، اصلا در واجب کفائی کسی ملتزم به این معنا نشده است؟ چه کسی در واجب کفائی این حرف را زده که باید همۀ مکلفین در عمل واحد که عبارت از واجب است شرکت داشته باشند به طوری که عمل واحد به جمیع مکلفین اضافه و ارتباط پیدا بکند و انتساب داشته باشد؟ آیا کسی در باب واجب کفائی، یک چنین مطلبی را قائل شده است؟ گذشته از اینکه در بعضی از واجبات کفائیه مثل مسألۀ دفن میت و بلکه بعضی مثالهای روشن تر و واضح تری که ان شاء الله بعدا عرض می کنیم امکان ندارد که چنین معنایی تحقق پیدا بکند.

در نتیجه اولین تصویری که در واجب کفائی در مقابل واجب عینی شده این است که واجب کفائی، آن است که مکلف، مجموع من حیث المجموع است، اما واجب عینی، آن است که مکلف، جمیع المکلفین است«و کل واحد من آحاد المکلفین» است. این احتمال به هر سه نحو یا صحیح نیست یا اینکه رجوع به بعضی از احتمالات آینده می کند که بعدا در رابطۀ با آن بحث بکنیم مثل صرف الوجود. این یک احتمال در تصویر واجب کفائی است.

معنای واحد غیر معیّن بودن مکلّف، در واجب کفائی

اما احتمال دوم در تصویر واجب کفائی، این است که ما مکلف را واحد غیر معیّن قرار بدهیم، بگوییم: مکلف، یکی است، منتها آن یکی معیّن نیست. یکی غیر معیّن، نه مفهوم احدهم غیر معیّن، مفهوم أحدهم الغیر المعیّن نه بلکه واقعیت و مصداق أحد غیر معیّن یعنی یکی واقعی است. یکی واقعی کدام است؟ غیر معیّن، نه غیر معلوم. گاهی از اوقات یک چیزی به حسب واقع تعیّن دارد لکن برای ما معلوم نیست، مثل موارد علم اجمالی. انائینی که أحدهما خمر است از نظر واقعیت، آن خمر متعیّن است، احدهمای معیّن واقعی، خمر است لکن برای ما مجهول است، ما نمی دانیم آن واحد