سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 348

واجب تخییری که بحثش را گذراندیم و مرحوم آخوند هم در کفایه اشاره کردند، بعضی ها در واجب تخییری نظرشان این بود که واجب؛ یعنی مکلف به در خصال ثلاث، در کفارۀ افطار ماه رمضان، می گفتند: مکلف به، فرد مردد است، واحد مردد است اینجا همین مسأله را در رابطۀ با مکلف پیاده می کنند، منتها فرق بین واجب کفائی و واجب تخییری در همین جهت است که واجب تخییری، آن فرد مردّد و واحد مرددش در رابطۀ با مکلف به است، اما در واجب کفائی، در رابطۀ با مکلف این معنا مطرح می شود.

اولا فرق بین واحد مردد و واحد غیر معیّن چیست؟ حالا که احتمال دوم ما واحد غیر معیّن بود، بین اینها چه فرقی وجود دارد؟ واحد غیر معیّن با واحد مردّد که دو عنوان است، چه فرقی دارد؟

فرقش این است که در واحد غیر معیّن ولو اینکه ما حکم به استحاله اش کردیم لکن معنای واحد غیر معیّن این است که این شیء واقعیت داشته باشد لکن تشخص و تعین نداشته باشد. اما در فرد مردّد یک کمی جلوتر است، می گوید: تشخص هم دارد و تعین هم دارد لکن در انتسابش به این دو شخص، مردد است. تشخص هست در فرد و در واحد مکلف، لذا می گوییم: واحد متشخص، اما نمی گوییم: به چه چیزی اضافه دارد. این تشخص که باید مضاف الیه داشته باشد، مضاف الیه آن چیست؟ می گویید: مضاف الیه آن مردد است بین زید و عمرو. پس کأنّ یک نوع تشخصی در واحد مردد وجود دارد، منتها ابهام آن در طرف این تشخص و طرف اضافۀ این تشخص است که یک قدم واحد مردد از استحاله دورتر از واحد غیر معیّن است. در واحد غیر معیّن؛ یعنی واحد غیر متشخص، گفتیم: واحد غیر متشخص، جمع بین این صفت و موصوف نشاید، در واحد مردد و یا فرد مردد تشخص هست، منتها طرف اضافۀ شخص، معلوم نیست که آیا زید مکلّف است یا عمرو مکلف؟

بیان استحاله احتمال سوم

لکن ما معتقدیم که درست است که این یک قدم از استحاله دورتر از واحد غیر معیّن است، اما در عین حال این هم محال است و این هم تصور نمی شود برای اینکه نظیرش را ما در واجب تخییری گفتیم و آنجا هم حکم به استحاله کردیم. مبنای آنجا این بود که می گفتیم: ارادۀ تشریعیه مثل ارادۀ تکوینیۀ است، تشخّص ارادۀ تکوینیه به مراد است، آیا عقلا و همینطور وجدانا امکان دارد که کسی بگوید: من ارادۀ تکوینیه دارم، از او بپرسیم که مراد شما چیست؟ بگوید: مراد من معلوم نیست، مراد من مردد«بین هذین الامرین» است؟ اراده متحقق است، تشخص اراده هم به مراد است، اما در عین حال از او بپرسیم که«ما مرادکم»؟ بگوید: نمی دانم، مراد من یکی از این دوتاست! همانطوری که در