سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 349

باب ارادۀ تکوینیه، این معنا مستحیل است، در باب بعث هم که عبارت از ارادۀ تشریعیه مولاست، این معنا ممتنع است. منتها همانطوری که در ارادۀ تکوینیه، یک اراده ای تحقق دارد، یک مریدی تحقق دارد و یک مرادی تحقق دارد و تمام اینها باید متشخص و متعین باشد، نمی شود که مرید، مردد باشد بین این که زید را اراده کرده یا عمرو را اراده کرده نه اینکه ما در واقعیت اراده، جاهل باشیم. او مردد باشد بین اینکه اراده مربوط به زید است یا مربوط به عمرو. همینطور در ناحیۀ مرادش امکان ندارد که مردد باشد. در ارادۀ تشریعه هم که متقوم به سه جهت است: باید یک مولای بعث کننده وجود داشته باشد، یک مبعوثی تحقق داشته باشد، یک مبعوث الیه ای تحقق داشته باشد، در هیچ کدام از اینها تردید معنا ندارد. معنا ندارد که بعث کننده به حسب واقع، مردد بین زید و عمرو باشد، معنا ندارد که عمل مبعوث الیه به حسب واقع، مردد بین کفارات و خصال ثلاث باشد. در باب واجب کفائی هم معقول و متصور نیست که مبعوث؛ یعنی مکلف؛ یعنی مورد توجه تکلیف؛ یعنی طرف اضافۀ بعث مولا، طرف اضافۀ ارادۀ تشریعیۀ مولا، یک شیء مردد بین الشیئین باشد.

لذا این احتمال هم ولو اینکه یک درجه از احتمال قبلی دورتر است، مع ذلک در استحاله و امتناع با آن احتمال قبلی مشترک هستند، لذا این دو احتمال اخیر را به عنوان استحاله مجبوریم کنار بگذاریم. دو احتمال دیگر بر حسب آن تصویراتی که ذکر کردیم، باقی ماند: یکی مسأله صرف الوجودی که مرحوم محقق نائینی(ره) ذکر کردند که فرق بین واجب عینی و واجب کفائی این است که در ناحیۀ مکلّف، در واجب عینی، وجود ساری مکلف، مکلف است یا مطلق الوجود(به تعبیر دیگر) مکلف است یا وجود سعی به قول مرحوم آخوند(ره) در بعضی از جاها مکلّف است. اما در باب واجب کفائی، صرف الوجود است. صرف الوجود«قد یتحقق بفرد واحد و قد یتحقق بأفراد متعدده متقارنه و قد یتحقق بجمیع الافراد» هم فرد واحد، مصداق صرف الوجود است، هم افراد متعدد، مصداق صرف الوجود است، هم جمیع الافراد، مصداق برای صرف الوجود است. این یک احتمال بود.

احتمال آخر در واجب کفائی(مکلف به مدار فرق باشد)

یک احتمال دیگری هم که در آخر ذکر کردیم، این بود که بگوییم: این احتمالاتی که تا به حال گذشت، همۀ اینها مشترک بودند در اینکه فرق بین واجب کفائی و واجب عینی را در ناحیۀ مکلف ذکر می کردند، اما این احتمال اخیر می گوید: فرق بین واجب کفائی و واجب عینی، مربوط به مکلف به است، مربوط به مأموربه است، نه مکلف. به این کیفیت که در واجبات عینیۀ، قید مباشرت