سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 356

یک نفر یا ده نفر یا بیست نفر تحقق پیدا می کند، و قابل تعدد هم نیست، امکان تعدد در آن وجود ندارد. طبیعتی است که یک مصداق برای آن متصور است. یک نفر یا ده نفر یا بیشتر، حداکثر بیشتر از این هم لازم ندارد.

فرض کنید پنجاه نفر که هرکدام با نیزه و یا چاقویی به زید حمله کنند و زید را از پای درآورند.

اما بیاید یک میلیارد مردم را به قتل زید مکلف کند، آیا عقلا این امر را می پذیرند؟ از نظر عقلا قابل قبول است؟ یا به مولی می گویند: تو بیشتر از این نمی خواهی که قتل زید تحقق پیدا کند. قتل زید با یک نفر، ده نفر، بیست نفر حل می شود. چه معنی دارد که شما یک میلیارد نفر را به قتل زید متهم کنید. اصل بعث این چنینی، آن هم برای هدف انبعاث و هدف تحت تأثیر قرار گرفتن مکلف چنین بحثی به نظر عقلا یک بحث غیر مناسب و غیر صحیحی تلقی می شود. از اینجا آن احتمال دیگری هم جوابش داده می شود، آن احتمالی که می گفت همۀ مکلفین مکلفند، جمیع المکلفین مکلف هستند. منتهی فرق بین واجب کفایی و عینی در رابطۀ با مدخلیت قید مباشرت و عدم مدخلیت قید مباشرت است. قبول کردیم در واجب کفایی مباشرت نمی خواهد. اما با حفظ این که مباشرت لازم ندارد و فرض کنید با عمل دیگران هم تحقق پیدا می کند، با تسبیب هم محقق می شود، اما در عین حالا چه مناسبت دارد که این یک میلیارد نفر مکلف به قتل یک نفر بشوند؟ ولو قید مباشرت هم در آن اعتبار نداشته باشد و مدخلیت نداشته باشد.

اینها یک مسائلی است که عقلا باید بپذیرند و قبول کنند، آیا صحیح است که یک میلیارد نفر را به کشتن یک نفر تکلیف کنند ولو با عدم مدخلیت قید مباشرت و عدم دخالت این قید؟ این یک مسأله ای است که به حسب ظاهر عقلا زیر بار نمی روند. لذا آن دو احتمال باقی مانده در این قسم از واجب کفایی که مثال بلکه مثالهای متعددی هم در فقه دارد، هیچکدامش قابل قبول نیست. پس واجب کفایی را چگونه تصویر و حل کنیم؟ در مثل قتل«سابّ نبی» که یکی از دو راه برای حل این مشکل وجود دارد.

تصویر صحیح از واجب کفائی در مثال«ساب النبی»

راه بهتر هم همین است، ما در باب واجب تخییری که بحثش در سال قبل گذشت، این حرف را گفتیم که گاهی از مواقع مولی یک واقعیتی را ملاحظه می کند و آن واقعیت این است، مولی می بیند که یک غرض بیشتر ندارد. کسی که در ماه رمضان عمدا افطار کند غرض مولی متعلق به کفاره است و بدون کفاره آن غرض مولی حاصل نمی شود، لکن یک غرض هم بیشتر نیست، یک غرض خاص بر