سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 357

افطار عمدی در ماه رمضان مترتب است؛ لکن مولی حساب می کند، می بیند برای رسیدن به این هدف سه راه وجود دارد: هم«عتق رقبه» محصل این غرض است، هم«صیام ستین یوما» محصل این غرض است و هم«اطعام ستین مسکینا» محصل این غرض است. با این که هیچ سنخیتی بین اینها وجود ندارد، مسألۀ عتق ارتباطی به صوم ندارد، مسألۀ صوم ارتباطی به اطعام ندارد. لکن این سه مورد در رابطۀ با حصول غرض مولی هیچ امتیاز و اولویتی بینشان تحقق ندارد. هم عتق رقبه غرض مولی را تأمین می کند در باب کفاره، هم«صیام ستین یوما» تأمین کنندۀ این غرض است، و هم«اطعام ستین مسکینا» تأمین کنندۀ این غرض است.

وقتی که مولی با یک چنین واقعیتی برخورد می کند، در مقام تکلیف چگونه باید تکلیف کند؟ هیچ راهی غیر از این ندارد که به صورت واجب تخییری که از نظر عبارت با کلمۀ«او» و امثال ذلک تعبیر می شود مسألۀ خودش را بیان کند. کما این که در مسائل عقلائیه هم همین طور است. مولی به عبدش دستور می دهد، بچۀ مولی فرضا مریض است و دو دکتر هم در رابطۀ با مرض او تخصص دارند. هیچکدام هم اولویت و مزیتی نسبت به دیگری ندارند. عقلا در این رابطه چگونه تعبیر می کنند؟ مولی می خواهد بچه اش معالجه شود. مراجعۀ به مولی هم به مراجعۀ به متخصص است.

دو متخصص هم وجود دارد، هر دو هم یکسان و در یک ردیف هستند و مولی وقتی می خواهد دستور در رابطۀ با معالجۀ این عبد صادر کند به عبدش می گوید: این بچه را یا ببر پیش این دکتر یا ببر پیش آن دکتر.

تکلیف مولی در اینجا چگونه است؟ آیا این غیر از واجب تخییری است به این صورتی که می گوییم؟ مولی اینجا به چه صورتی تکلیف کرده است؟ مولی ملاحظه کرد که«له غرض واحد یترتب علی کل واحد من الطریقین و لا یکون هناک امتیاز فی البین» به این صورت دستور خودش را صادر می کند. می گوید: این بچه را یا پیش فلان دکتر ببر یا دکتر دیگر و غیر از این هم چاره ای نیست.

اما در مقام مراجعۀ به یکی از این دو دکتر، عبد مخیر است و به تعبیر ما واجب، واجب تخییری است.

عین همین مسأله را در واجبات تخییریه در شریعت ملاحظه کنید. آنجا هم مسأله همین است، غرض مولی یک غرض معنوی و اجتماعی است، اما غرض مولای عرفی غرض شخصی و فردی است، اما از نظر کفیت توجیه تکلیف و بیان تکلیف یکسان است.

این حرف را ما در واجب تخییری زدیم. آیا نظیرش را نمی توانیم در واجب کفائی در همین مثال مولی و کسالت پیاده کنیم؟ به تعدد دکتر کاری نداریم. فرض کنیم مولی دو عبد دارد. هر دو عبد هم در انجام مأموریت مولی فرقی نمی کنند، هر دو متساویند. مولی می خواهد بچه اش معالجه شود. آیا