سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 36

است، لکن ما تعبیر به علیت نمی کنیم. سؤال ما این است که آیا«عدم العله» با«عدم المعلول» ملائمت دارد یا نه؟ بلااشکال ملائمت دارد. خوب اگر ملائمت دارد، شما می فرمائید که لازمۀ ملائمت تقارن است، هیچگونه تقدم و تأخر، ولو«من حیث الرتبه» وجود ندارد، پس باید در«عدم العله» نسبت به «عدم المعلول» همین حرف را بزنید، بگویید این طور نیست که«عدم العله» در رتبۀ متقدمۀ بر«عدم المعلول» باشد، بلکه«عدم العله» و«عدم المعلول متقارنان» و حتی در بین آنها تقدم و تأخر رتبی هم نیست، اگر شما بفرمائید که چه مانعی دارد که ما، همین جا همین حرف را بزنیم و بگوییم: درست است در ناحیۀ وجود علت مسأله تقدم و تأخر مطرح است، اما در ناحیه«عدم العله» با«عدم المعلول» قبول نداریم تقدم و تأخر را، بلکه در آنجا تقارن معتبر و محقق است.

ما به عنوان دفاع از کلام محقق خراسانی(ره)، می گوییم: متأسفانه یا خوشبختانه، خود ایشان با این حرف مخالف هستند، چرا؟ برای این که ایشان می فرماید: در ضدّان، درست است که داد و قال شده است، اما در نقیضان هیچ تردیدی نیست که اینها در رتبۀ واحده هستند. وجود و عدم یک شیء، نمی شود در دو رتبه باشد، نقیضان بلااشکال در رتبه واحده هستند، بدون این که سر سوزنی بین هیچکدام از اینها نسبت به دیگری تقدم و تأخری، حتی از حیث رتبه وجود داشته باشد، اگر بفرمائید: این چطور دفاع از مرحوم آخوند شد؟ می گوییم مگر شما نمی گویید که وجود علت، در رتبه متقدمۀ بر وجود معلول است، اگر وجود علت، رتبه اش متقدم شد، عدمش هم باید متقدم باشد، و الا اگر وجود، رتبه اش متقدم باشد. اما عدم، تقدم رتبی نداشته باشد، لازم می آید که نقیضان در دو رتبه باشند؛ وجود در یک رتبه«عدم فی رتبه الاخر» وجود در رتبۀ متقدمۀ بر معلول، اما عدم، مقارن با عدم معلول. تالی فاسدش این است که نقیضان دو رتبه پیدا می کنند و خود مرحوم آخوند اصلا می خواهد مسألۀ ضدین را هم از راه نقیضین در دلیل بعدی خودشان، ثابت کند، یعنی این را مسلم گرفته اند که«نقیضان، فی رتبه الواحده» اگر نقیضان در رتبه واحده شدند، معنایش این است که وجود علت هر رتبه ای را که دارد، «عدم العله» هم همان رتبه را دارد، وجود علت در رتبۀ متقدمۀ بر وجود معلول است باید«عدم العله» هم در رتبۀ متقدمۀ بر«عدم المعلول» باشد، ولو این که در عدم، تعبیر به علیت نمی کنیم، اما از نظر رتبه، می خواهیم تقدم و تأخرش را بررسی کنیم.

لذا چاره ای نیست، اگر وجود علت، تقدم رتبی پیدا کرد، باید«عدم العله» هم تقدم رتبی بر«عدم المعلول» داشته باشد؛ و اگر«عدم العله» تقدم رتبی داشت، بر«عدم المعلول» برهان مرحوم آخوند و ادعای ایشان کنار می رود، برای این که ایشان می فرمودند: هرکجا ملائمت تحقق داشته باشد، لازمۀ آن تقارن است، ما می گوییم«عدم العله» با«عدم المعلول» کمال ملائمت، بین آنها وجود دارد، در