سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 361

مؤثر در حصول غرض مولی است.

اما وجودات دیگر با این که امکان تحقق هم دارند و چه بسا رجحان هم داشته باشند، اما در رابطۀ با تکلیف وجوبی و در رابطۀ با تحقق آن مصلحت وجودات دیگر هیچ گونه نقشی ندارند. مثل مسأله«صلاه علی المیت» که یک امری است که تعدد در وجوداتش امکان دارد، حتی اگر همۀ مکلفین را هم ملاحظه کنیم تدریجا امکان دارد که بر میت واحد نماز بخوانند. «صلاه علی المیت غیر از دفن المیت» است. امکان تعدد حتی به تعدد تمام مکلفین در این هست. اما در عین حال آن چه که در رابطۀ با میت مسلمان برای مولی مطلوب است و غرض وجوبی به آن تعلق گرفته است، عبارت از«صلاه واحده» است. یک مصداق از صلاه، یک وجود از این طبیعت مأموربها در حصول غرض مولی کفایت می کند. بقیۀ افراد، حالا شاید در بعضی از موارد حتی فاقد رجحان هم باشد، اما در مسأله«صلاه علی المیت» بقیۀ نمازها استحباب دارد. این طور نیست که اگر بر یک میتی نماز خوانده شد، دیگر مستحب نباشد نماز بر آن میت. نه، دیگرانی که نماز نخوانده اند تا زمانی که این میت دفن نشده است می توانند به عنوان استحباب بر این میت نماز بخوانند، اما اینها جنبۀ استحبابی دارد و تحصیل یک غرض استحبابی لزومی ندارد، آن چیزی که لازم است عبارت از نماز واحد است.

عدم انطباق دو تعریف قبلی واجب کفایی بر قسم اخیر

آیا در اینجا می توانیم آن دو راه را برای تصویر واجب کفایی مطرح کنیم. راه مرحوم محقق نائینی«قدس سره الشریف» را می توانیم اینجا پیاده کنیم؟ ایشان بفرماید: از یک طرف مولی یک نماز بیشتر نمی خواهد و از طرف دیگر مکلف به این نماز«صرف الوجود» مکلفین است که صرف الوجود مکلفین هم با مکلف واحد تحقق پیدا می کند و هم مصداقش مکلفین متعدد است و یکی از مصادیقش هم«جمیع المکلفین» است. «جمیع المکلفین» هم یکی از مصادیق صرف الوجود است.

«جمیع افراد الطبیعه» هم یکی از مسائل«صرف الوجود» است. منتهی«صرف الوجود» مصادیق دیگری هم دارد. اما وجود ساری و وجود مطلق و وجود سعی تنها مصداقش عبارت از جمیع افراد الطبیعه است. آیا«صرف الوجودی» که یکی از مصادیقش جمیع افراد المکلفین است در ما نحن فیه می شود آن را مبعوث کرد به این که نماز بر میت خوانده شود، با این که نماز بر میت یک وجود بیشتر در حصول غرض مولی نقش ندارد؟ و به تعبیر دیگر یک نماز بیشتر لازم نیست. از یک طرف مأمور به یک نماز است از یک طرف مأمور یک عنوانی است که همۀ مکلفین را هم شامل می شود. آیا