سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 365

واجبات کفائیه ای که در فقه با آنها ارتباط پیدا می کنیم و سروکار با آنها داریم، حل آنها از طریق همان واجب تخییری خواهد بود.

واجب موقت و موسع

مطلب دیگری را که حالا عنوان کنیم و شاید این بحث آخرین بحث ما در باب اوامر باشد، ولو اینکه مرحوم آخوند چند بحث دیگر هم در آخر اوامر ذکر کرده اند، شاید دیگر ضرورتی برای تعرّض نسبت به آنها نباشد. اما بحثی که بحث مهمی است، و باید روی آن صحبت کرد به لحاظ بعضی از خصوصیاتی که دارد و در حقیقت آخرین تقسیم برای واجبات است این تقسیم است، که «الواجب امّا غیر موقت و امّا موقت. و الموقت اما موسع و اما مضیق». در درجۀ اول واجب یا موقت نیست که از آن تعبیر به غیر موقت می کنند. و گاهی هم از آن تعبیر به مطلق می کنند. مطلق را در مقابل موقت قرار می دهند که اگر مطلق را هم اینجا به کار بردیم نتیجه این می شود که کلمۀ مطلق در باب واجبات در دو مورد به کار گرفته می شود، یک وقت مطلق در مقابل مشروط در همان بحث واجب مطلق و مشروطی که ما تفصیلش را بیان کردیم، یک وقت مطلق در برابر موقت که مقصود از مطلق این است که زمان خاصی در آن نقش ندارد.

دنبال غیر موقت و موقت یک تقسیمی هم برای خصوص واجب موقت مطرح است. و آن این است که واجب موقت گاهی موسع است و گاهی مضیق و هر دو از مصادیق واجب موقت هستند. و در مقابل هر دو عنوان غیر موقت مطرح است. اینجا مقدمه ای را بیان کنیم: موضوع برای وجوب و به طور کلی موضوع برای احکام و موضوع برای فقه عبارت از فعل المکلف است. فعلی که اضافۀ به مکلف دارد. عملی که صادر از مکلف می شود و عاملش عبارت از مکلف است، پیداست عملی که اضافۀ به مکلف دارد در شئون مادی از نظر احتیاج به زمان و مکان، این تابع خود مکلف است.

همان طوری که خود مکلف«متحیز و واقع فی ظرف زمانی خاص» آن چیزی که از شئون مکلف است، اضافۀ به مکلف دارد و صادر از مکلف است آن را هم شما نمی توانید از زمان و مکان جدا کنید. نمی توانیم بین عمل مکلف و خود مکلف ایجاد تفرقه کنیم. مکلف وقتی که نیاز به مکان دارد، نیاز به حیز دارد، نیاز به زمان دارد، در ظرف زمانی خاص واقع است، طبعا عملی هم که از مکلف صادر می شود بتبع مکلف، نمی شود جدای از زمان و مکان باشد و این همانی است که مرحوم آخوند به یک عبارت کوتاه می فرماید: «انّ الزمان و ان کان مما لا بد منه عقلا» در رابطۀ با واجب، این روی این حساب است. لکن در عین این که علم مکلف نمی شود از ظرفیت زمانیه که حالا فعلا