سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 366

بحثمان در ظرفیت زمانیه است، لکن در ظرفیت مکانیه همین جهات در آن هست، اما چون موقت و غیر موقت و موسع و مضیق همۀ اینها در رابطۀ با زمان است، لذا ما مسأله ظرفیت زمانیه را مطرح می کنیم. بعد مسألۀ عمل مکلف را حساب می کنیم و ظرف زمانی را هم حساب می کنیم. مقصود من از ظرف زمان همان لابدیت وقوع آن در زمان است. این را هم حساب می کنیم. یک وقت ممکن است بحسب واقع اصلا زمان«بما هو زمان» هیچ نقشی در آن مصلحت مترتبۀ بر این فعل مکلف که لازمه الاستیفاء است، نداشته باشد، یعنی درست است که خارج هم این عمل در زمان واقع می شود، درست است که جدایی بین عمل و زمان امکان ندارد. صلاه نمی شود خالی از ظرف زمانی باشد، لکن از باب مثال می گوییم: ممکن است مسأله این طور باشد که اگر امکان داشت به حسب واقع صلاتی در غیر ظرف زمانی تحقق پیدا کند، مع ذلک آن حالت معراجیت و قربانیت و مقرّبیت همه در آن وجود داشته باشد. از نظر مقام ثبوت و تصویر این معنی یک احتمال خوبی ممکن است باشد.

«صلاه لا محال تقع فی زمان» لکن ممکن است به حسب واقع این زمان در مصلحت صلاتی، نه زمان خاص، اصل وقوع در زمان این هیچ نقشی نداشته باشد. به حیثی که اگر امکان داشت که صلاه بدون زمان هم تحقق پیدا کند مع ذلک آن آثار و مصالح«لازمه الاستیفاء» بر آن مترتب می شد. این یک جور بحسب تصویر است. اتفاقا قدر متیقن از واجب غیر موقت و مصداق روشن آن همین مصداق است، یعنی آن که با زمان سروکار ندارد و بستۀ به زمان نیست، ولو این که لا محاله در زمان هم واقع می شود، اما آن جهت موجبه اش، آن حیثی که در ایجابش نقش داشته است، هیچ گونه ارتباطی به مسأله زمان ندارد، لکن خارجا هم امکان ندارد که صلاه واقع شود و خالی از ظرفیت زمانیه باشد. این یک نوع تصویر در واجبات است که مصداق روشن واجب غیرموقت هم لعلّ همین باشد. لکن فرد دیگری هم در کار است و بعد هم واجبات موقته که توضیحش را بیان می کنیم.

پرسش:

1 - قسم دوم در تصویر واجب کفائی را بیان نمایید؟

2 - چرا دو تعریف قبلی از واجب کفائی قابل انطباق بر قسم دوم نیست؟

3 - مرحوم آخوند(ره) چگونه واجب کفائی را تصویر می کنند؟

4 - تعریف محقق نائینی(ره) بر کدام قسم از واجب کفائی منطبق است؟

5 - واجب موسع و موقت را تعریف کنید؟