سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 371

که منکر واجب موسّع هستیم، ملتزم شدید. و اگر بگویید: بله، می گوییم: این چه واجبی است که یجوز ترکه؟ هم واجب است و هم جواز ترک دارد، جواب این است که ما می گوییم: واجب این طبیعت است، این عنوان واجب است این«بین الزّمانین الزّوال و الغروب» طبیعت مقیّدا به همین عنوان«بین الحدّین» و مقیّد به نفس همین عنوان متعلق وجوب و متعلق تکلیف است، ضمن این که واجب موسّع را تصویر می کند دو مطلب دیگر هم بدنبال این مسأله روشن می شود.

عدم تبدل واجب موسع به مضیق در آخر وقت

یک مطلب این است که این که چه بسا معروف شده که در واجبات موسّعه وقتی که نوبت به آخر وقت رسید، این واجب موسّع یصیر مضیّقا. این حرف، غیر صحیح است برای این که واجب موسّع و واجب مضیّق دو نوع از واجب موقت هستند، دو حقیقت و دو ماهیت از واجب موقت هستند، آیا امکان دارد که یک نوعی تبدّل به نوع دیگر پیدا کند؟ چطور شما می گویید: الواجب اما موسّع او مضیّق. به اصطلاح تقسیم، قاطع شرکت است، معنایش این است که نمی شود که واجب موقت هم موسّع باشد و هم مضیّق باشد، پس این چه حرفی است که در واجبات موسّعه وقتی که آخر وقت آمد این یصیر مضیق. نه، هیچ وقت واجب موسّع، مضیّق نمی شود. اصلا دلیلش همان است که ذکر کردیم. چه اول وقت از شما سؤال کنند که«ما الواجب؟» شما می گویید: «الصّلاه بین الزّوال الی الغروب». وسط وقت هم از شما سؤال بکنند«ما الواجب؟» شما می گویید«الصّلاه بین الزّوال الی الغروب». خوب حالا که آخر وقت شد آیا تکلیف مولا عوض می شود؟ مکلف به مولا تغییر پیدا می کند؟ یعنی تا نیم ساعت به غروب مکلف به«صلاه بین الحدّین» بود، اما حالا که نیم ساعت به غروب شد دیگر مکلف به عوض شد. مکلف به تغییر پیدا نمی کند. نیم ساعت به غروب هم مکلف به همان صلاه بین الحدین است فقط تغییر در این جهت است که تا قبل از نیم ساعت به غروب عقل شما را الزام نمی کرد به این که حتما در اول وقت نماز یا در وسط وقت نماز بخوانید. اما حالا که می بیند حدّ دوم دارد فرا می رسد و دیگر وقتی باقی نیست، این عقل است که شما را الزام می کند به این که نماز را انجام بده، تا این که در وقت و«بین الحدّین» واقع شود الزام عقلی در رابطۀ با آخر وقت این یک مطلب است و تضیّق واجب یک مطلب دیگری است. واجب هیچ وقت مضیّق نمی شود اگر از اول موسّع باشد، واجب موسع همیشه موسع است، منتهی این واجب موسع در رابطۀ با امتثالش وقتی که سراغ عقل می روی عقل نظرهای مختلفی به حسب توسعه و عدم توسعۀ وقت دارد. نظر عقل بین اول و وسط و آخر وقت فرق می کند، و الا از نظر تکلیف مولا و ماهیت مأمور به و تقیید به