سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 372

زمان خاص هیچگونه فرقی بین اول وقت و وسط وقت و آخر وقت وجود ندارد.

پس در نتیجه این که چه بسا در اذهان هم اشتهار پیدا کرده که واجب موسّع در آخر وقت مضیق می شود، این تعبیر غیر حقیقی و تعبیر مسامحی است، واجب موسع معنا ندارد مضیق شود مگر مولا چند تکلیف و چند جور تکلیف کرده است؟ مولا یک تکلیف دارد: «اقم الصلاه بین الزّوال الی الغروب». این نمی شود که به حسب اول و وسط و آخر وقت همین«اقم الصّلاه» یک وقت چهرۀ واجب موسع را به خود بگیرد و وقتی که آخر وقت رسید، فوری تبدّل چهره پیدا کند و عنوانش عنوان واجب مضیق شود همان طوری که واجب مضیق هم امکان ندارد واجب موسع شود واجب موسع هم امکان ندارد واجب مضیق شود، برای این که اینها دو نوع متغایر و متباین با هم هستند ولو این که در عالم اعتبار و امور اعتباریه است، اما اعتبار هم آن قدر وسیع نیست که در دست انسان به هر صورتی انسان بخواهد اعتبار کند آزاد باشد. پس یک ثمره ای که بر آن حرف مترتب می شود بطلان این حرف مشتهر است که واجب موسع با آمدن آخر وقت مضیق شود.

تخییر در افراد طولی و عرضی واجب موسع

مطلب دومی که بر این حرف ترتب پیدا می کند این است که در واجبات موسّعه یک تکلیف بیشتر نداریم«و هو لزوم اقامه الصلاه بین الزوال الی الغروب» این تکلیف هم تکلیف تعیینی است یعنی در رابطۀ با شارع و در رابطۀ با الزام شارع وجوب، وجوب تعیین است، اگر تعیینی است چرا شما مخیّرید که بین اول وقت و وسط وقت و آخر وقت نماز بخوانید؛ این تخییر، تخییر عقلی است.

به قول مرحوم آخوند«ره» همان طوری که بین افراد عرضیّه اش تخییر وجود دارد، یعنی اول وقت می توانید در این مجلس نماز بخوانید، می توانید در مجلس دیگر نماز بخوانید، می توانید در منزل نماز بخوانید.

همان طوری که تخییر در اول وقت بین افراد عرضیۀ واجب یک تخییر عقلی است و کسی نمی تواند این معنا را مطرح کند به این که مخیرید اول وقت در مسجد یا فیضیه یا در منزل نماز بخوانید این یک تخییر شخصی است کسی نمی تواند چنین توهمی را داشته باشد همان طور در افراد طولی و تدریجی به حسب زمان هم مسأله به همین کیفیت است. نیم ساعت از ظهر یک ساعت بعد از ظهر یک ساعت و نیم بعد از ظهر، در این افراد طولیه و تدریجیۀ به حسب زمان هم مسألۀ تخییر به عنوان یک تخییر عقلی مطرح است.

این مثل واجبات تخییریۀ شرعیه نیست، مثل خصال ثلاث در باب کفارۀ افطار در ماه رمضان که