سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 373

به نحو واجب تخییری یعنی تخییر شرعی آن هم با تحلیلهای مختلفی که در واجب تخییری مطرح بود و ما هم خودمان یک تحلیلی در رابطۀ با واجب تخییری عرض کردیم که در بحث های گذشته هم به مناسبت اشارۀ به آن تحلیل در واجب تخییری می شد آن بحث ها به اینجا ارتباط پیدا نمی کند، این طور نیست که تخییر بین اول وقت و وسط وقت و آخر وقت مثل تخییر خصال ثلاث در کفارۀ افطار ماه رمضان باشد. بلکه این هم مربوط به عقل است، عقل بعد از آن که ملاحظه می کند که آن ظرفیت زمانیه ای را که شارع قید برای مأمور به قرار داده این اوسع از زمانی است که واجب نیاز به آن زمان دارد، لذا می گوید: فرقی نمی کند همان طوری که به عقل می گوید: «انت مخیّر» بین این که زید را بیاوری یا عمرو یا بکر را، اینجا هم یک عنوان وسیعی مأموربه است و در رابطۀ با اجزای زمان، عقل حکم به تخییر می کند. پس در نتیجه ضمن این که در واجب موسع تصویرش هیچ گونه مشکلی ندارد، این دو ثمره هم به آن کیفیتی که عرض کردیم، در آن ترتب پیدا می کند.

اشکال استحاله در تصویر واجب مضیق و موقت و جواب آن

در بعضی از کتابها مفصّل بعضی از اشکالات هم در تصویر واجب موقت مضیق پیش آمده که مثلا چه طوری می شود که مولا اول زمان را با اول فعل تطبیق بدهد و آخر زمان را هم با آخر فعل تطبیق بدهد؛ لکن این شبهه ناشی از این است که اولا این خیال کرده که مولا یک مولای غیر مطلع و غیرآگاهی است و ثانیا اعمال را درست در نظر نگرفته مثلا در باب نماز ممکن است که آدم فکر کند که یک نماز دو رکعتی را نمی شود برایش یک ظرفیت زمانیهۀ مضیّقه در کار گرفت مخصوصا با توجه به این که افراد مختلف هستند در قرائت در بطئی و سریع و در زود پا شدن و نشستن و سایر مقدمات، اما واجبات که همه اش مثل نماز نیست، مسألۀ روزه حالا اگر مولای غیر حکیمی هم باشد، مانعی ندارد یک زمانی را در نظر بگیرد و بگوید از اول این زمان تا آخر این زمان تو مثلا باید سکوت کنی.

این مشکله ای نیست یک امری است غیر ممکن و قابل تصویر حتی در بین عقلا فضلا عن الله تبارک و تعالی پس هم مسألۀ موقت یعنی موسعش تصویرا امکان دارد و هم مضیّقش تصویرا امکان دارد. علاوه در شریعت هم ملاحظه می کنیم که هر دو نوعش واقع شده و گفته اند: «ادلّ دلیل علی امکان الشیء، وقوع شیء». می بینیم بین نماز و روزه فرق وجود دارد، چه فرقی وجود دارد؟ فرق این است که این ظرفیت زمانیّه اش اوسع است اما آن ظرفیت زمانیه اش به اندازۀ عمل خود واجب است «من دون زیاده و نقیصه».