سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 378

هستند، پس همان طوری که در«صل مع الطهاره، مع عدم الطهاره»، امر نمی تواند باقی باشد و دلالتی داشته باشد. «صل مع الطهاره علی بقاء الامر مع زوال الطهاره در صل بالوقت» هم مسأله به همین کیفیت است، «اذا خرج الوقت» حالا به هر کیفیتی وقت خارج شده باشد، «صل فی الوقت» نمی تواند دلالت داشته باشد بر این که بعد از وقت هم صلاه واجب است و این ماهیت در خارج وقت به عنوان قضا حتما باید اتیان شود، مگر این که یک دلیل خارجی دلالت بر وجوب قضا کند و الاّ خود«صل فی الوقت» قصور دارد و نمی تواند چنین دلالتی را داشته باشد.

بیان سه خصوصیت در تمسک به دلیل اداء برای قضای«ما فات»

مرحوم آخوند«قدس سره» در کفایه یک مورد را استثنا کردند و این استثنائشان هم در حقیقت شبیه استثنای منقطع است، یعنی یک فرضی را ذکر کردند که این از محدودۀ حرف هایی که ما می زنیم اصلا بیرون است، به صورت مستثنی منقطع یک مورد را استثنا کردند، باید در آن سه خصوصیت وجود داشته باشد: یک خصوصیت این است که تقیید مأموربه، به وقت به یک دلیل منفصل واقع شده باشد. یک وقت مولا ابتدائا می گوید: «صلّ فی الوقت» وقت را به همان دلیل متّصل بیان کرده است. مثل استثنا و تخصیص، به متّصل می ماند، اما یک وقت این است که نه، مسألۀ توقیت که همان تقیید به وقت است، مثل مقیدات منفصله، به یک دلیل منفصلی واقع می شود، مولا اول می گوید: «اقم الصلاه» این صحبت از وقت نمی کند، بعد به یک دلیل منفصل می گوید: این صلاه مأمور به باید در وقت واقع بشود و در ظرف زمانی خاص تحقق پیدا کند، پس اولین خصوصیت این است که تقیید به وقت از دلیل منفصل استفاده شده باشد.

دومین خصوصیت این است که آن دلیلی که دلالت بر اصل وجوب مأموربه می کند، مثل«اقم الصلاه» باید اطلاق داشته باشد، مقصود از اطلاق عمده این جهت است یعنی متکلّم در مقام بیان تمام مراد و تمام مأمور به باشد، در مقابل این که در مقام اهمال یا اجمال باشد، طوری باشد آن دلیل اقم الصلاه که ما بعنوان اصاله الاطلاق در موارد شکّ در تقیید بتوانیم به آن تمسک کنیم و آن جایی است که مقدمات حکمت در آن وجود داشته باشد که مهمترین آن این است که مولا در مقام بیان باشد نه در مقام اجمال یا اهمال که صلاحیت تمسّک به اطلاق را از بین می برد، پس خصوصیت دوم این که آن دلیلی که دلالت بر اصل وجوب مأموربه می کند، آن دلیل باید اطلاق داشته باشد، فرض کنیم این«اقم الصلاه» هایی که مثلا در کتاب اللّه وجود دارد اینها اطلاق دارد چون در اطلاق اینها مناقشه است، معلوم نیست که اینها در مقام بیان باشد، لکن حالا فرض کنیم که اینها در مقام بیان باشد و بخواهد