سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 39

نسبت به دیگری مطرح نیست، در باب متضادین هم مسأله چنین است. همین مقدار مرحوم آخوند به یک تشبیه و تنظیر اکتفا می کنند و می فرمایند: همان طوری که آنجا آن طور است، اینجا هم مانند متناقضین، مسأله به همین کیفیت است. به حسب ظاهر ممکن است کسی بگوید که این، مجرد ادعا است، خود این تشبیه و تنظیر، نیاز به اقامۀ دلیل دارد، و الا صرفا انسان ادعای تشبیه و مشابهت، بین این دو چیز را داشته باشد بدون این که دلیلی اقامه کند، برای اثبات این مطلب کافی نیست.

بیان مرحوم قوچانی(ره) محشی کفایه در توضیح کلام مرحوم آخوند(ره)

مرحوم شیخ علی قوچانی حاشیه ای بسیار دقیق و بسیار هم مشکل و صعب التناول بر کفایه دارد، روی همین جهت هم هست که حاشیۀ مرحوم مشکینی را در این چاپهای اخیر انتخاب کرده اند، روی«سهل التناول» بودن حاشیه مرحوم مشکینی است، به هرحال، این مرد بزرگوار در توضیح عبارت مرحوم آخوند می فرماید: مقصود استاد بزرگوار صرف یک تشبیه نیست، نمی خواهد مسألۀ متضادین را به مسألۀ متناقضین صرفا تشبیه کند، بلکه روح آن یک استدلال بسیار قوی و بسیار محکمی است که در این استدلال خود متناقضین هم نقش دارد، و باید مسألۀ متناقضین هم در نفس این استدلال روشن شود، و الا نتیجه بخش نخواهد بود.

بیانی که ایشان در توضیح عبارت مرحوم آخوند ذکر می کنند، با توضیح ساده ای که من از کلام ایشان بیان می کنم به این برمی گردد. ایشان می فرمایند: اول ما در متناقضین، مسأله را بررسی کنیم؛ بعد بیاییم سراغ متضادین، بعد هم به نتیجه برسیم؛ حال نتیجه، در کدامشان نقش و دخالت دارد. در مسألۀ متناقضین، می فرماید: بین عدم و وجود به تنهایی، تناقض مطرح نیست، بلکه باید ملاحظۀ وحدت زمان و وحدت رتبه را هم داشته باشیم، هرکدام از این دو وحدتها، اگر مخدوش شود، تناقض از بین می رود، و در نتیجه، آن ویژگی تناقض که عبارت از عدم امکان اجتماع است که دیگر استحالۀ اجتماع نقیضین که ریشه و اساس، تمامی استحاله ها است و حتی اجتماع ضدین هم چه بسا برگشت آن به اجتماع نقیضین خواهد بود، نه این که آن خودش یک محال مستقلی باشد، در مقابل اجتماع نقیضین، بالاخره این جای تردید نیست که استحالۀ اجتماع نقیضین از روشن ترین و واضح ترین مسائل است، و پایه و اساس تمام براهین در عالم است.

امتناع اجتماع نقیضین ام القضایا

وقتی که قیاسی تشکیل می دهید و می گویید: «العالم متغیر و کل متغیر حادث» و بعد نتیجه