سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 391

یصدق عنوان الانسان الابیض» بر انسان غیر ابیض و هکذا این خصوصیت مربوط به مفاهیم و عناوین است که وقتی یک قیدی همراه آنها شد به قدری دایره محدود می شود که دیگر استحاله پیدا می کند که انطباق بر غیر آن عنوان داشته باشد.

تفاوت ما نحن فیه با مسألۀ ماء متغیر

در ما نحن فیه راجع به آن نماز مقید به وقت مطلب را مطرح کنیم، تا فرقش را بین آن و بین مثالی که در رابطۀ با استصحاب نجاست است، در ماء متغیری که«زال تغیّره من قبل نفسه» روشن کنیم ان شاء الله. قبل از این که به این مثال برسیم در ما نحن فیه فرض کردیم آنچه که مأموربه است، آن طبیعتی که امر به آن تعلق گرفته یک ماهیت مقیده است، یک صلاه مقیدۀ به وقت است، مثل رجلی که مقید است به عنوان عالم یا رقبه ای که مقید است به قید ایمان. در«اعتق الرقبه المؤمنه لا یعقل، یستحیل» که این«عتق الرقبه المؤمنه» بر رقبۀ غیر مؤمنه انطباق پیدا کند، اگر صلاه مقید به وقت به عنوان طبیعت و ماهیت مقیده«مأموربها» واقع شد، دیگر امکان ندارد که این عنوان انطباق بر صلاه خارج وقت پیدا کند، مستحیل است این انطباق تحقق پیدا کند، بعد از آن که مستحیل شد می گوییم:

قضیۀ متیقنۀ و قضیۀ مشکوکۀ شما کدام است؟ قضیۀ متیقنه این است که صلاه مقیدۀ به وقت مأمور به است، این ماهیت محدوده متعلق وجوب و متعلق امر است. اما قضیۀ مشکوکۀ شما این است که صلاه خارج وقت«هل یکون واجبا ام لا؟» اگر کسی در وقت نماز نخواند و قید وقت را رعایت نکرد، آیا در خارج وقت این نماز واجب است یا واجب نیست؟ آیا بین این دو قضیه اتحاد وجود دارد؟ ولو این که وحدتی را که در باب استصحاب بین قضیتین لازم می دانیم، وحدت عقلیه نیست، وحدت عرفیه است، اما اگر از عرف بپرسید که آیا عنوان رقبۀ مؤمنه می شود بر غیر رقبۀ مؤمنه انطباق پیدا کند؟ عرف هیچ وقت قائل به این انطباق نیست، آیا می شود رجل غیر عالم مصداق «الرجل العالم» واقع شود؟ و منطبق علیه عنوان رجل عالم قرار گیرد، با این که عرف اهل مسامحه است و آن دقتها و باریک بینی های عقل را ندارد، مع ذلک نمی گوید: رجل غیر عالم می تواند مصداق طبیعت رجل عالم واقع شود.

لذا با این که در باب استصحاب وحدت قضیۀ متیقنه و قضیۀ مشکوکه باید از طریق عرف گرفته شود و آن دقتهای عقلی در آن مطرح نیست، اما در عین حال به عرف می گوییم که قضیۀ متیقنه ما عبارت از وجوب صلاه مقیدۀ به وقت است، قضیۀ مشکوکۀ ما عبارت از وجوب صلاتی است که خالی از قید وقت باشد و در خارج وقت باشد. آیا بین این دو قضیه از نظر شما(عرف) اتحادی