سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 395

کنید، بگویید: «الصلاه فی الوقت کانت واجبه» و الان هم شک داریم در این که صلاه در خارج وقت «تکون واجبه ام لا تکون؟». ما چطوری اتحاد قضیتین را در اینجا مطرح کنیم؟ ولو این که حاکم به اتحاد را عرف می دانیم، ولو این که نظر عرف اوسع از نظر عقل است و آن دقتهای عقلیه در باب عرف مطرح نیست، اما در عین حال عرف هم این طور نیست که بگوید: رجل غیر عالم مصداق رجل عالم است، رجل غیر ابیض مصداق رجل ابیض است. حکم روی طبیعت مقیّدۀ به وقت رفته«الصلاه المتقیده بالوقت» این هم که در ظرف خودش تحقق پیدا نکرد، شما هم شک در نسخ و عدم نسخ ندارید، شک در این ندارید که مولا رفع ید از این حکم کرد یا نکرد. مسألۀ نسخ داستان دیگری است، فقط شک شما این است که چون در وقف نماز را انجام ندادم، آیا در خارج وقت بر من واجب است نماز را انجام بدهم یا نه؟ چطوری از راه استصحاب وجوب را ثابت کنیم؟ چطوری بین قضیۀ متیقنه و قضیۀ مشکوکه اتحاد را قائل شویم؟ ولو اتحاد عرفی.

منشاء تفاوت ما نحن فیه با مسأله ماء متغیر در عدم جریان استصحاب

عمدۀ فرق بین ما نحن فیه و بین این استصحابی که در مثال«ماء متغیر» مطرح است، به فرق بین حکم تکلیفی و حکم وضعی برمی گردد که احکام تکلیفیه قبل از تحقق ماهیت ثبوت دارد و به تحقق ماهیت سقوط پیدا می کند، اما احکام وضعیه تا آن متعلقشان در خارج وجود پیدا نکند، آن احکام ترتب پیدا نمی کند، نجاست باشد، طهارت باشد، صحت باشد، بطلان باشد، هر حکمی از این قبیل که از آن تعبیر به حکم وضعی می کنیم، اینها مترتب بر تحقق موضوع است در خارج و بعد از آن که موضوع در خارج تحقق پیدا کرد راه برای استصحاب کاملا باز می شود.

پس در واجب موقت تا به حال به این نتیجه رسیدیم، که امر به موقت، دلالت بر وجوب خارج وقت نمی کند، مگر در یک موردی که مرحوم آخوند استثنا کردند و ما جواب دادیم که استثنای ایشان هم استثنای منقطع است، و استصحاب هم نمی تواند دلالت بر وجوب خارج وقت داشته باشد، وقتی که دست امر کوتاه شد، دست استصحاب هم کوتاه شد، آن وقت از نظر مسألۀ فقهیه، چاره ای نداریم جز این که دست به دامن«اصاله البرائه» دراز کنیم، بگوییم: این شیء در وقت واجب بود، در خارج وقت شک در وجوب و عدم وجوب می کنیم«اصاله البرائه» اقتضای عدم وجوب در خارج وقت را دارد و باز اشتباه نشود که بحث ما آنجایی است که ادلۀ خاصه در موارد خاصه وجود نداشته باشد، و الا در باب نماز و صوم و امثال ذلک دلیل خاص داریم بر این که اگر کسی نماز را در وقت نخواند«یجب علیه ان یأتی بها خارج الوقت» مثلا«اقض ما فات من الصلاه کما فات» در باب صوم