سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 399

که یک ظلمی را انجام بدهند بدون این که خواستۀ خودشان باشد، امّا تکوینا، او را وادار می کند به این که خانۀ مردم را خراب کند، زراعت مردم را از بین ببرد، مال مردم را به سرقت ببرد، و هکذا.

همین طور که زجرهای تکوینی داریم. زجر، نه زجر به آن معنایی که تعبیر می کنیم، زجر در مقابل بعث، زجر به معنای منع و به معنای جلوگیری و به معنای ممانعت، لکن ممانعت تکوینیه که فراوان تحقّق پیدا می کند، یک بچّۀ کوچکی به طرف حوض آب می رود که اگر یک لحظۀ دیگر به او نرسید، خودش را به آب وارد می کند، اینجا پدر و مادر می آید او را منعش می کند، منع تکوینی؛ یعنی جلوی او را می گیرد، بین او و بین ماء، حائل ایجاد می کند تا این مسأله القا«فی الماء» تحقّق پیدا نکند.

در باب تکوینیّات، ما با این مسأله مواجه هستیم چه در باب بعث و چه در باب زجر که بعث به معنای تحریک و زجر به معنای ممانعت است، لکن بعث عملی و ممانعت عملی، تحریک خارجی و منع خارجی که تعبیر به بعث و زجر تکوینی می شود.

بعث اعتباری

در باب اوامر و نواهی همین مسأله بعث و زجر است، منتهی با حذف عنوان تکوینی و جایگزین کردن عنوان اعتباری به جای تکوینی، هیئت افعلی، یعنی آن دستوری که از مولا صادر می شود حتّی در موالی عرفیّه و حتّی دستوری که پدر نسبت به فرزند صادر می کند. واقعیّت این دستور چیست؟ واقعیّت این امری که پدر در رابطۀ با فرزند صادر می کند، این که مولا به عبدش می گوید: مثلا«ادخل السوق و اشتر اللحم» واقعیّت این امر چیست؟ واقعیّت این است که مولا نمی خواهد تکوینا این عبد را وادار کند به دخول السوق و اشتراء اللحم. می آید از راه امر، یک بعث اعتباری که بعث اعتباری، نقشش این است که چه بسا آن مبعوث الیه در خارج تحقّق پیدا نمی کند، به خلاف بعث تکوینی که آن لا محاله مبعوث الیه اش در خارج تحقّق پیدا می کند.

در بعث اعتباری، واقعیّت این است که این مولای آمر«بما انّه» مولاست و می داند که مولا، وجوب اطاعت دارد، یا پدر است، پدر وجوب اطاعت دارد، یا در مسائل شرعیّه، خداوند تبارک و تعالی است که به مقتضای حکم عقل، وجوب اطاعت دارد و آیۀ اطیعوا الله هم ارشاد به همین حکم عقل است. می بیند که یک وجوب اطاعتی مطرح است، دستوری را صادر می کند تا این عبد با توجّه به صدور این دستور از کسی که«یجب اطاعته شرعا» یا عقلا باید از او اطاعت کرد، این از یک طرف.

از طرف دیگر، ملاحظه می کند که اگر دستور مولا را اجرا نکند، از نظر عقل و عقلا هر دو، استحقاق کیفر دارد، استحقاق مجازات دارد.