سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 40

می گیرید«العالم حادث» اینجا نتیجۀ شما تمام نمی شود، برای این که«لقائل ان یقول، العالم» هم «حادث» و هم«لیس بحادث» باید مسألۀ امتناع اجتماع نقیضین کنار این نتیجه گذاشته شود تا«العالم حادث، لیس الا» را بتوانید استفاده کنید. والا این برهان فقط نتیجه می دهد که عالم حادث است، من الممکن که هم حادث باشد و هم حادث نباشد. پس این نتیجه ای که می خواهید استفاده کنید حدوث عالم«لیس الا» باید در کنار مسألۀ امتناع اجتماع نقیضین، قرار گیرد، و الا به این نتیجه نمی رسید.

لذا تمامی استدلالها و نتایج مترتبۀ بر استدلالات مهمترین و اساسی ترین پایه اش عبارت از مسألۀ امتناع اجتماع نقیضین است، اینها اضافاتی بود که ذکر کردم و در کلام ایشان نیست. حالا ایشان می فرمایند: امتناع اجتماع نقیضین در وجود و عدم که در حقیقت بزرگترین و مهمترین خاصیت اجتماع نقیضین است، اگر بخواهید تناقض درست کنید، باید وحدت زمان و وحدت رتبه را حفظ کنید، به تعبیر ایشان مثلا زید، اگر در قرن چهاردهم وجود پیدا کرد، نقیض وجود زید، در قرن چهاردهم، عبارت از عدم زید، در قرن سیزدهم نیست، عبارت از عدم زید در قرن پانزدهم نیست، بلکه نقیض وجود زید در قرن چهاردهم، عبارت از عدم زید است در همان قرن چهاردهم.

پس آن خصوصیت زمانیه ای که در ناحیۀ وجود ملاحظه می کنید، اگر در ناحیۀ عدم ملاحظه نشود، عنوان تناقض تحقق پیدا نمی کند، و شاهدش هم این است که وجود زید در قرن چهاردهم، قابل اجتماع با نبود زید در قرن سیزدهم است، قابل اجتماع با نبود زید، در قرن پانزدهم است، و اگر اینها متناقض بودند، نباید هر دو صادق باشند، نباید اجتماع، تحقق پیدا بکند. پس هرکجا امکان اجتماع در کار است، کشف می کنیم که مسألۀ تناقض وجود ندارد. چون قوام تناقض به امتناع اجتماع و استحالۀ اجتماع است، این از نظر زمان که خیلی مسألۀ روشن است، می فرماید که از نظر رتبه هم همین طور است.

اعتبار وحدت زمانی در متناقضین و متضادین

در باب علت و معلول می گویید: معلول در رتبۀ متأخرۀ از علت وجود دارد، ولو این که از نظر زمان، مقارن باشند، اما از نظر رتبه، وجود معلول متأخر از وجود علت است، حالا که رتبۀ وجود، متأخر شد، نقیض وجود معلول چیست؟ نقیض وجود معلول، عدم معلول، در همان رتبۀ وجود است، یعنی عدم معلول، در رتبۀ متأخرۀ، از علت، والا اگر شما نقیض وجود معلول را، عدم معلول بدانید، «ولو فی رتبه العله» تناقض در کار نیست، برای این که هر دو صادق است، شما می توانی بگویی معلول در رتبۀ متأخره وجود دارد، و در رتبۀ علت، وجود ندارد، وقتی که جمع بین این دو را