سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 400

حکم عقل بر استحقاق عقوبت به علت مخالفت امر مولی

مسأله استحقاق عقوبت، یک مسأله ای است که ریشه اش حکم عقل است، عقل، حکم به استحقاق عقوبت بر مخالفت دستور مولا دارد، آن وقت مولا حساب می کند، می بیند از یک طرف، وجوب اطاعت او، پیش عبد محرز است، از طرف دیگر، عبد هم می داند که اگر مخالفتی تحقّق پیدا کند، بر این مخالفت، استحقاق عقوبت مترتب می شود. امر صادر می کند، دستور صادر می کند، چه بسا این دستور مولا در خارج تحقّق پیدا می کند، گاهی هم مخالفت می شود و به علّت مخالفت، استحقاق عقوبت برآن ترتّب پیدا می کند. ما از آن به بعث اعتباری تعبیر می کنیم؛ یعنی مولا تحریک کرده عبد را به انجام مبعوث الیه، امّا نه تحریک عملی، نه تحریک تکوینی و خارجی، بلکه یک موضوعی برای او درست کرده که یک طرفش، پشتوانه اش«وجوب اطاعه المولی» است، یک طرفش هم استحقاق عقوبت بر مخالفت.

لذا با توجّه به این امر، کثیرا ما برای مکلّف و مأمور، حالت انبعاث پیدا می شود و دستور مولا را انجام می دهد، وقتی که مولا گفت: «ادخل السوق و اشتر اللحم»، در حقیقت عبد می آید کلاه خودش را قاضی قرار می دهد، می گوید: با این دستور چه کنیم؟ واجب است مولا را اطاعت کنیم و اگر اطاعت نکنیم، تازیانه به انتظار ما خواهد بود، لذا با توجّه به این مسائل، اختیارا و عن اراده بدون این که هیچ نوع اجبار و الزام عملی و تکوینی در کار باشد، از خانه بیرون می آید و بازار می رود و اشتراء لحم تحقّق پیدا می کند، «ثم یأتی باللحم الی المنزل و الی المولی» این را می گویند: بعث اعتباری و همان طوری که در باب اوامر، مفصّل این بحث را ذکر کردیم، معتقد شدیم که هیئت افعل برای همین بعث اعتباری وضع شده، اصلا مسأله طلب، نه طلب حقیقی، نه طلب انشائی، هیچ کدام ارتباطی به باب هیئت افعل و اوامر ندارند.

زجر اعتباری

و در باب نواهی، هم مسأله زجر اعتباری مطرح است. مولا ملاحظه می کند که اگر دستوری صادر کرد به نام«لا تشرب الخمر» به لحاظ این که پشتوانۀ این نهی، «وجوب الاطاعه المولی» است و اگر این نهی، مخالفت شود، «یستحقّ العبد العقوبه علی المخالفه» می بیند که با این«لا تشرب الخمر» یک حالت انزجار برای نوع مکلّفین به وجود می آید، امّا این انزجار، انزجاری است که«عن اختیار و اراده» تحقّق پیدا می کند، به همان کیفیّتی که ذکر کردیم. عبد کلاهش را قاضی می کند، در مجلس