سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 408

«شرب الخمر» یک ماهیّت و طبیعت است و این ماهیّت و طبیعت هم افراد دفعیّه دارد و هم افراد تدریجیّه دارد. اینجا اگر مکلّفی صد فرد از افراد دفعیّه یا تدریجیّه را ترک کند، این کفایت نمی کند در سقوط نهی، مکلف نمی تواند بگوید: من دیروز ترک کردم شرب خمر را باز هم نهی، به قوّت خودش باقی است. صد مورد از افراد تدریجیّه را هم ترک کند، باز هم«لا تشرب الخمر» به قوّت خودش باقی است«لا تشرب الخمر» اگر بخواهد کاملا موافقت شود و در حقیقت دیگر نهیی توجّه به مکلّف نداشته باشد، این متوقّف بر این است که جمیع وجودات و افراد دفعیّه و تدریجیّۀ این طبیعت مسمّات به شرب خمر در خارج ترک شود. و الاّ اگر بعضی ها را ترک کند دون بعضی، درست است که نسبت به آن بعض موافقت شده، امّا نهی ساقط نمی شود. اگر صد فرد شرب خمر را ترک کند، نسبت به اینها موافقت کرده و چه بسا اگر برای خدا ترک کرده باشد استحقاق مثوبت هم دارد، امّا در عین حال نهی، به قوّت خودش باقی است. فرد صد و یکمی نهی زنده است، فرد صد و دوّم نهی زنده و باقی است. در باب اوامر و نواهی این فرق روشن وجود دارد. این فرق را کسی نمی تواند بین باب اوامر و نواهی انکار کند. اشکال در این است که این فرق از کجا آمده و منشأ این فرق چیست؟ هم روی مبنای ما اشکال وارد است، یعنی جای سؤال است و هم روی مبنای مرحوم آخوند.

اشکال بر تعریف نهی به معنای ایجاد الطبیعه

روی مبنای ما که اختلاف بین امر و نهی را بر روی مسألۀ بعث و زجر پیاده می کردیم، اگر هر دو را متوجّه«ایجاد الطبیعه» می دانستیم، بعث«الی ایجاد الطبیعه» این زجر«عن ایجاد الطبیعه». سؤال پیش می آید:

این که مگر در هر دو پای ایجاد طبیعت در بین نیست؟ مگر مأموربه، ایجاد طبیعت نیست؟ مگر منهی عنه، ایجاد طبیعت نیست؟ پس چه شد که در باب اوامر که پای بعث پیش آمده یک وجود از وجودات این طبیعت اگر در خارج تحقق پیدا کند، غرض مولا حاصل شده و تکلیف ساقط شد. امّا به باب نواهی که می رسید، زجر«عن ایجاد الطبیعه» با این که آنجا هم ایجاد الطبیعه مطرح است، امّا می گویید: در ناحیۀ زجر، مکلّف باید از جمیع وجودات و مصادیق طبیعت، منزجر شود. یعنی هیچ کدامشان را در خارج ایجاد نکند؟ چرا؟ از کجا این فرق آمد؟ هر دو که ایجاد الطبیعه است. آن بعث به ایجاد است و آن زجر از ایجاد. چه شد که در آن، ایجاد یک وجود کافی است، امّا در این ایجاد، پای همۀ وجودات و همۀ افراد مطرح است، چه شد؟