سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 409

ایراد اشکال سابق بنا بر مبنای مرحوم آخوند

روی مبنای مرحوم آخوند هم، این اشکال وارد است. می گویید: مطلوب در باب اوامر وجود طبیعت است، آن وقت وجود طبیعت را معنا می کنید: «أی وجود فرد من افراد الطبیعه». امّا وقتی که به باب نواهی می رسید، می گویید: مطلوب ترک الطبیعه است. می پرسیم معنای ترک الطبیعه چیست؟ جواب: «ای ترک جمیع افراد الطبیعه». چطور این فرق پیش آمد؟ آنجا وقتی کلمۀ وجود را به طبیعت اضافه می کردید، می گفتید: «وجود فرد واحد من افراد الطبیعه» امّا اینجا، کلمۀ ترک را می خواهید اضافه کنید، می گویید: «ترک جمیع افراد الطبیعه» خوب اینجا هم بگویید: «ترک فرد واحد من افراد الطبیعه». درست است که شما کلمۀ ترک را در کار آوردید، امّا بحث این است که ترک به چه چیزی اضافه می شود؟ اینجا هم بگویید: «ترک فرد واحد من افراد الطبیعه» درحالی که اینجا این حرف را نمی زنید.

در ناحیۀ وجود، وجود را«بفرد واحد» اضافه می کنید، امّا در ناحیۀ ترک، ترک را«بجمیع الافراد» اضافه می کنید، از کجا این اختلاف و فرق پیش آمده؟ لذا این سؤال، هم به ما و هم به مرحوم آخوند توجّه پیدا می کند، کما این که آنهائی هم که قائل به کفّ النفس هستند، به آنها هم این اشکال وارد است، چرا در باب نواهی، شما می گویید: «کفّ النفس عن جمیع الوجودات»؟ امّا در باب اوامر می گویید: «وجود فرد واحد»؟ آنجا، فرد واحد، مضاف الیه وجود است، اینجا، «کفّ النفس عن جمیع الافراد» است. لذا این سؤالی است که به همۀ اقوال و به همۀ مبانی متوجّه است. حالا در جواب این سؤال، سه احتمال وجود دارد که من فهرست این احتمالات را عرض می کنم و بعد توضیح و تحقیق این که کدام یکی از این احتمالات درست است و موافقت با واقع دارد، یک بحث بسیار دقیق و در عین حال جالبی هست، آن را ان شاء الله موکول به بعد می کنیم.

جواب از اشکال بر تعریف نهی به معنای ایجاد الطبیعه

احتمالاتی که در جواب از این سؤال ابتداءا می شود یکی این است که کسی بگوید: این اختلاف بین امر و نهی، برگشت به مسألۀ وضع و واضع و موضوع له می کند؛ یعنی هیئت افعل را واضع، وضع کرده برای بعث به ایجاد یک فرد از افراد طبیعت که عنوان یک فرد، این در موضوع له هیئت افعل نقش داشته باشد و در کیفیّت وضعش دخالت داشته باشد. امّا در باب«لا تفعل» واضع، هیئت «لا تفعل» را وضع کرده، نه برای زجر«عن ایجاد الطبیعه» فقط، بلکه برای زجر«عن ایجاد شیء من