سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 415

ما و همینطور مرحوم آخوند(ره) و محققین، معتقدند که یک وجود از وجودات طبیعت، تمام الطبیعه است. یعنی وقتی که زید را با ماهیت انسان ملاحظه می کنیم آیا زید بعض الانسان، بعض الطبیعه الانسان یا زید تمام ماهیت الانسان؟ وقتی که شما قضیۀ حملیه تشکیل می دهید زید انسان و از شما می پرسند که این چه قضیۀ حملیه ای است. شما جواب می دهید که این حمل شایع صناعی است. می پرسیم حمل شایع صناعی چیست؟ شما جواب می دهید می گویید محمول با موضوع در خارج اتحاد وجودی دارند. خوب محمول شما در زید انسان، چیست؟ آیا تمام ماهیت انسان است یا بعض ماهیت انسان است. بلا اشکال انسانی که در قضیۀ حملیۀ زید انسان محمول قرار می دهید، تمام ماهیت الانسان است. برای این که ماهیت انسان، حیوان است و ناطق و تمام این جنس و فصل در زید وجود دارد بعلاوۀ خصوصیات فردیه و عوارض مشخصه که زید علاوۀ بر حیوان و ناطق آن خصوصیات فردیه هم همراهش است. در زمان کذا و فی مکان کذا متولد شده است و پدر و مادرش کیست؟ از نظر قامت و قیافه چه خصوصیات و شرایطی دارد؟ همین طور سایر عوارض مشخصۀ فردیه. پس زید انسان این یک قضیۀ حملیۀ کامله است و معنایش این است که محمول که دلالت بر تمام ماهیت و جنس و فصل انسان می کند، از نظر خارج با زید متحد شده است. اگر در عالم مفهوم یا ماهیت متحد بودند دیگر عوارض شخصیه نبود، نوبت به حمل اولی ذاتی می رسید. اما چون اضافه دارد و در خارج اتحاد تحقق پیدا کرده، حملش حمل شایع صناعی است.

نتیجه گیری از بحث در احتمال دوم

در نتیجه اگر از ما سؤال کنند که«زید هل هو تمام الانسان او بعض الانسان؟» یا کلمۀ بعض را برداریم و بگوییم او«حصه من الانسان» در جواب می گوییم: خیر زید انسان کامل است و از نظر ماهیت انسانیت هیچ کمبودی در زید وجود ندارد. علاوۀ بر ماهیت، خصوصیات فردیه هم در آن وجود دارد و اگر از ما این سؤال را کردند که«زید و عمرو هل هما انسانان، ام انسان واحد؟» ما چه جواب می دهیم؟ ما جواب می دهیم که زید و عمرو انسانان بصورت تثنیه یعنی هرکدامشان یک ماهیت کامل است. کدامشان تمام ماهیت انسان است؟ به خلاف کلی اجزاء یک مرکبی. اجزاء یک مرکب را حتی در باب اعتباریات اگر بخواهید بگویید: «الرکوع صلاه» مسامحتا و مجازا جایز است آن هم با یک شرایط خاصی اما حقیقتا کل را بر جزء نمی شود اطلاق کرد. حساب کل و جزء نیست.

حساب کلی و جزیی و طبیعت و فرد است و فرد تمام طبیعه و تمام الماهیه و دو فرد، دو تمام ماهیت و دو انسان است. سه فرد، سه انسان است. وقتی که مسأله این طور شد، در رابطۀ با وجود سؤال