سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 416

می کنیم که اگر زید وجود پیدا کرد. «وجد زید، صار زید موجودا». بعد هم«لم یکن موجودا». به دنبال«صار زید موجودا» شما به صورت تفریع و به صورت نتیجه می گویید که«اذا صار زید موجودا» نتیجه این می شود که«فصار الانسان موجودا». برای این که وقتی زید تمام ماهیت انسان شد، زید که وجود پیدا کرد لازمه اش این است که این ماهیت هم وجود پیدا کند. پس باید بگوییم که «اذا صار زید موجودا یصیر الانسان موجودا». آیا از نظر دقت و تحلیل عقلی مسأله غیر از این است؟ چاره ای نیست. کما این که«اذا صار عمرو موجودا صار انسان آخر موجودا».

نتیجه این شد که«فوجدا انسانان» دو انسان وجود پیدا کرده است با وجود زید و عمرو. حالا که این طور شد در ناحیۀ وجود مسأله این طور است زید تمام انسان«اذا صار موجودا، صار الانسان موجودا». پس چرا وقتی به ناحیۀ انسان می رسد مطلب عوض می شود. خوب اذا قدم زید، همین زیدی که«اذا وجد صار زید موجودا»، «اذا قدم زید اذا صار زید معدوما» اینجا دیگر نتیجه نمی گیریم «فعدم الانسان». مگر زید اینجا انسانیت را از دست داد؟ مگر کمال انسانیتش به هم خورد؟ در ناحیۀ وجود انسان کاملی است. اما اذا عدم دیگر«لم یعدم الانسان». چطور بین این دو ما از نظر عقلی فرق قائل بشویم؟ «اذا وجد زید صار الانسان موجودا اما اذا عدم زید لم یصیر الانسان معدوما».

فرق بین این دو را چگونه با ذره بین عقل و با تحلیل عقلی درست کنیم؟ اگر زید تمام الانسان است و اگر با وجود زید، انسان وجود پیدا می کند و ماهیت وجود پیدا می کند چطور وقتی که سراغ عدم می آییم، نائب فاعل عدم را زید قرار می دهیم، همین زیدی که تمام ماهیت انسان است به دنبال وجودش می گفتیم«وجد زید فوجد الانسان» اما به دنبال عدمش می گوییم، «عدم زید فلم یعدم الانسان». آیا این دو تا قابل جمع است؟ به نظر عقل قابل جمع نیست و این بحث یک مقدار دنباله دارد که ان شاء الله دنباله اش را بحث می کنیم تا روشن شود که این بیان مرحوم آخوند(ره) روی مبنای عقلی یک مبنای صحیحی ندارد.

پرسش:

1 - دو احتمال در منشاء تفاوت بین اوامر و نواهی را تقریب نمایید.

2 - احتمال اول را بررسی کرده و عدم صحت آن را توضیح دهید.

3 - احتمال دوم را بررسی کرده و عدم صحت آن را بیان نمایید.

4 - توضیح استاد در بیان تفاوت بین اوامر و نواهی را تقریب کنید.